{"id":949,"date":"2008-06-25T08:45:24","date_gmt":"2008-06-25T06:45:24","guid":{"rendered":"http:\/\/wp.mehmetcanyuece.com\/2008\/06\/25\/cumhuriyet-demokrasi-degil-diktatoerluektue\/"},"modified":"2008-06-25T08:45:24","modified_gmt":"2008-06-25T06:45:24","slug":"cumhuriyet-demokrasi-degil-diktatoerluektue","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/cumhuriyet-demokrasi-degil-diktatoerluektue\/","title":{"rendered":"Cumhuriyet demokrasi de\u011fil; diktat\u00f6rl\u00fckt\u00fc"},"content":{"rendered":"
\n
\n \t<\/i> Read Time:<\/span>11 Minute, 47 Second <\/div>\n\n <\/div>

T\u00fcrkiye hi\u00e7 bitmeyen \u00e7alkant\u0131lar\u0131n\u0131n en a\u011f\u0131rlar\u0131ndan birini ya\u015f\u0131yor gene. B\u00fct\u00fcn bu sars\u0131nt\u0131lar\u0131n, \u00e7ekti\u011fi sanc\u0131lar\u0131n k\u00f6klerinin yak\u0131n tarihe uzand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Seksen y\u0131ll\u0131k Cumhuriyet”e ra\u011fmen, T\u00fcrkiye sanki h\u00e2l\u00e2 1900″lerin ba\u015f\u0131n\u0131n \u0130ttihat\u00e7\u0131 Osmanl\u0131”s\u0131nda ya\u015f\u0131yor.<\/p>\n

Cumhuriyet”in, \u0130ttihat\u00e7\u0131l\u0131k gelene\u011fini de\u011fi\u015ftirememesi, yeni bir devlet, siyaset ve ahlak getirememesi, toplumu ge\u00e7mi\u015finin i\u00e7ine hapsetti. Peki, Osmanl\u0131”n\u0131n son y\u00fczy\u0131l\u0131nda ve \u0130ttihat\u00e7\u0131lar zaman\u0131nda neler ya\u015fan\u0131yordu? Cumhuriyet bu \u0130ttihat\u00e7\u0131lardan neleri miras ald\u0131? Bat\u0131l\u0131la\u015fma neydi? \u0130ttihat\u00e7\u0131l\u0131k, Cumhuriyet”in zihniyetini nas\u0131l etkiledi? Atat\u00fcrk”\u00fcn \u0130ttihat\u00e7\u0131larla ili\u015fkisi nas\u0131l s\u00fcrd\u00fc? T\u00fcrkiye Cumhuriyeti”nin niteli\u011fi <\/p>\n

neydi? Atat\u00fcrk”\u00fcn liderli\u011fi nas\u0131ld\u0131? Neden demokrasi ve hukuk cumhuriyetin bir par\u00e7as\u0131 olamad\u0131? Tek Parti d\u00f6neminde nas\u0131l y\u00f6netildik? B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131-yazar Sevan Ni\u015fanyan”la konu\u015ftuk. Amerika”da Yale \u00dcniversitesi”nde felsefe okuyan, Columbia”da siyaset bilimi master\u0131 yapan Sevan Ni\u015fanyan”\u0131n son olarak Yanl\u0131\u015f Cumhuriyet isimli kitab\u0131 yay\u0131mland\u0131.<\/p>\n

<\/p>\n

NE\u015eE D\u00dcZEL: Yeni bir kitab\u0131n\u0131z \u00e7\u0131kt\u0131. Yak\u0131n tarihle ilgili bildiklerimizin neredeyse t\u00fcm\u00fcn\u00fc sarsan iddialar\u0131n\u0131z var. Siz Osmanl\u0131”n\u0131n son y\u00fczy\u0131l\u0131n\u0131n bir gerileme ve \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f d\u00f6nemi oldu\u011funu kabul etmiyorsunuz. Sizce Osmanl\u0131”n\u0131n son y\u00fczy\u0131l\u0131n\u0131 nas\u0131l tarif etmek gerekir? <\/strong><\/p>\n

SEVAN N\u0130\u015eANYAN:<\/strong> T\u00fcrkiye”de bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 ya\u015fayan reformlar\u0131n y\u00fczde 80-90″\u0131 Osmanl\u0131”n\u0131n 1830″lardan sonraki d\u00f6neminde yap\u0131ld\u0131. Bat\u0131”n\u0131n sadece kurumlar\u0131 de\u011fil, k\u00fclt\u00fcrel davran\u0131\u015flar\u0131 da benimsendi bu d\u00f6nemde. Tiyatro ve resim hayata girdi. Kad\u0131n haklar\u0131nda radikal reformlar oldu. \u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir ger\u00e7ektir ki, T\u00fcrkiye”de k\u0131z lisesi Fransa”daki ilk k\u0131z lisesiyle ayn\u0131 tarihte a\u00e7\u0131ld\u0131. Bu \u00fclkede, 1920-1950 aras\u0131nda Bat\u0131l\u0131la\u015fma duraklad\u0131.<\/p>\n

Atat\u00fcrk d\u00f6neminde mi duraklad\u0131? <\/strong><\/p>\n

Evet. Bat\u0131l\u0131la\u015fma, 1923-50 aras\u0131ndaki Tek Parti D\u00f6nemi”nde duraklad\u0131. Toplumun Bat\u0131”ya yakla\u015f\u0131m\u0131nda, Bat\u0131”yla ve oradaki fikir ak\u0131mlar\u0131yla ili\u015fkisinde ise radikal bir gerileme oldu. Ger\u00e7i Medeni Kanun”un kabul\u00fc Bat\u0131”yla b\u00fct\u00fcnle\u015fmede ad\u0131md\u0131r ama, T\u00fcrk hukukunun Bat\u0131”dan terc\u00fcmelerle reforme edilmesi Tazimat”la ba\u015flad\u0131. <\/p>\n

Osmanl\u0131 yar\u0131 teokratik bir devletti. Cumhuriyet”le teokratik olmayan bir devlete ge\u00e7ildi. Bu, Bat\u0131l\u0131la\u015fma yolunda bir ad\u0131m de\u011fil midir? <\/strong><\/p>\n

Bu teokratiklik konusunu ciddiye alm\u0131yorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc Osmanl\u0131 devleti \u00f6teden beri \u00f6rf\u00ee, asker\u00ee bir devlet oldu. Osmanl\u0131 pragmatik bir mant\u0131kla y\u00f6netildi. Bak\u0131n… 1918″den itibaren Bat\u0131 \u00fclkelerinde kad\u0131nlar\u0131n toplumdaki rol\u00fcyle ilgili bir patlama oldu. Bizde bu de\u011fi\u015fim \u00f6nce \u0130stanbul”da ya\u015fand\u0131. 1918-21 y\u0131llar\u0131nda kad\u0131nlar birden bire tesett\u00fcr\u00fc b\u0131rakt\u0131. Ankara ise buna inan\u0131lmaz bir taassupla kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. Ankara 1920, 1921 ve 1922 y\u0131llar\u0131nda tesett\u00fcr\u00fc savundu. Ve 1922″de Ankara rejimi t\u00fcm \u00fclkeye h\u00e2kim oldu\u011funda, kad\u0131n haklar\u0131na ve giyimine ili\u015fkin oldubittilerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131. Atat\u00fcrk, bu yeni d\u00f6neme b\u00fcy\u00fck bir esneklikle ve h\u0131zla intibak etmeyi ba\u015fard\u0131. <\/p>\n

Siz, cumhuriyetin ilk 20, 30 y\u0131l\u0131n\u0131n da ta\u015fraya \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f getirdi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. Nas\u0131l bir \u00e7\u00f6k\u00fc\u015ften s\u00f6z ediyorsunuz? <\/strong><\/p>\n

19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda \u015eemdinli”den Edirne”ye bu memlekette \u00e7ok zevkli bir sivil mimari do\u011fmu\u015ftu. G\u00fczel evler, banka binalar\u0131, saat kuleleri, camiler, kiliseler yap\u0131ld\u0131. 1920-1950 aras\u0131nda ise ta\u015frada sadece eci\u015f b\u00fcc\u00fc\u015f sefil b\u00fcrokrat evleri yap\u0131ld\u0131. Bu toplum sanki cilal\u0131 ta\u015f devrinden \u00e7\u0131k\u0131yormu\u015f gibi bina yapmay\u0131 ve \u015fehir ya\u015fam\u0131n\u0131 1950″lerden sonra s\u0131f\u0131rdan \u00f6\u011frendi. <\/p>\n

Bunda T\u00fcrkiye”nin T\u00fcrkle\u015ftirilmesinin ve M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n pay\u0131 yok mu? <\/strong><\/p>\n

Hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz. Enkaz edebiyat\u0131 yap\u0131lmamal\u0131. Almanya 1950″de tekrar Avrupa”n\u0131n en zengini oldu ama bizimkiler ba\u015faramad\u0131. Gayrim\u00fcslim esnaf ve zanaatk\u00e2r\u0131n n\u00fcfustan eksiltilmesi, T\u00fcrkiye”nin bug\u00fcn dahi alt\u0131ndan kalkamad\u0131\u011f\u0131 bir y\u0131k\u0131nt\u0131 b\u0131rakt\u0131. Bak\u0131n… 1915″te Van”\u0131n yar\u0131s\u0131 K\u00fcrt de\u011fil T\u00fcrkm\u00fc\u015f. E\u011fer yap\u0131 ustas\u0131n\u0131, gazete yay\u0131nc\u0131s\u0131n\u0131, bankac\u0131s\u0131n\u0131, manifaturac\u0131s\u0131n\u0131 yok ederseniz, medeni \u015fehir ya\u015fam\u0131n\u0131n alt yap\u0131s\u0131n\u0131 kald\u0131r\u0131rsan\u0131z, orta ve \u00fcst s\u0131n\u0131f T\u00fcrklerin de ya\u015fama ko\u015fullar\u0131 ortadan kalkar. Nitekim bunlar Ankara”ya g\u00f6\u00e7t\u00fcler ve geride bir enkaz kald\u0131. Anadolu”nun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc budur i\u015fte!<\/p>\n

Sizin Atat\u00fcrk ile ilgili de sars\u0131c\u0131 iddialar\u0131n\u0131z var. Atat\u00fcrk”\u00fcn liderli\u011fini nas\u0131l tan\u0131mlars\u0131n\u0131z? <\/strong><\/p>\n

Ola\u011fan\u00fcst\u00fc cesur, yarat\u0131c\u0131, zeki bir \u015fahsiyet. Fakat ne yaz\u0131k ki bu deha ve g\u00fc\u00e7l\u00fc ki\u015filik ard\u0131nda \u00e7ok olumlu bir performans b\u0131rakmad\u0131. Atat\u00fcrk mutlak iktidar\u0131 terk edebilirdi, etmedi. Orta ve \u00fcst kadrolar\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc \u015fahsi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ezdi, yok etti. \u00dclke, siyasi kadro azl\u0131\u011f\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131. Ayr\u0131ca \u015fah\u0131s putla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na dayanan k\u00fclt, T\u00fcrkiye”ye bug\u00fcn bile alt\u0131ndan kalkamad\u0131\u011f\u0131 bir manevi, k\u00fclt\u00fcrel ve siyasal y\u0131k\u0131m getirdi. Mustafa Kemal, 1926″dan itibaren memleketin her meydan\u0131na kendi heykelini diktirme i\u015fiyle \u015fahsen ilgilendi. \u015eehir meydanlar\u0131na kendi heykelini diktiren ilk cumhuriyet lideri olmak gibi ilgin\u00e7 bir \u00f6zelli\u011fe sahip oldu d\u00fcnya tarihinde. <\/p>\n

1920-30 aras\u0131nda kurulan bir\u00e7ok otoriter rejim y\u0131k\u0131l\u0131rken Atat\u00fcrk”\u00fcn h\u00e2l\u00e2 sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve etkisini korumas\u0131n\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131kl\u0131yorsunuz peki? <\/strong><\/p>\n

1946-50 aras\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f bir mutabakatla a\u00e7\u0131kl\u0131yorum. T\u00fcrkiye, \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ertesinde demokrasiye bir mutabakat yaparak ge\u00e7ti. Demokrat Parti ile CHP aras\u0131ndaki uzla\u015fmaya g\u00f6re, Tek Parti D\u00f6nemi”nin uygulamalar\u0131 sorgulanmayacak, devri sab\u0131k yarat\u0131lmayacak ve belirli \u015feyler y\u00fcceltilecek, kutsalla\u015ft\u0131r\u0131lacakt\u0131. O tarihte, T\u00fcrkiye”de demokrasiye ge\u00e7i\u015fin esas y\u00f6nlendiricisi ABD”ydi ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn gemiyi fazla sallamadan yap\u0131lmas\u0131 kanaatindeydi. T\u00fcrkiye 1920″ler, 1930″lar totalitarizmini g\u00f6mmek i\u00e7in 1940″larda ve 50″lerde bir hesapla\u015fma yapamad\u0131. Portekiz, \u0130spanya, Yunanistan 1970″lerde ge\u00e7mi\u015fleriyle hesapla\u015ft\u0131lar, T\u00fcrkiye hala hesapla\u015fmad\u0131. <\/p>\n

Din konusunda Kemalist devrimin Sovyetler”e yak\u0131n radikallikte oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. Niye b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? <\/strong><\/p>\n

1920″lerin ve 30″lar\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda, “diktat\u00f6rl\u00fck rejimi” pek \u00e7ok \u00fclkeye h\u00e2kim oldu. Bunlar\u0131n din kurumuna yakla\u015f\u0131mlar\u0131 farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterdi. \u0130talya”daki fa\u015fist model Katolik kilisesini bir m\u00fcttefik olarak g\u00f6rd\u00fc. Alman Nazizmi, din kurumunu siyasetin kenar\u0131na itti. Sovyet modeli ise dini yok etmek istedi. T\u00fcrkiye dini tamamen yok etmedi ama dinin kurumsal alt yap\u0131s\u0131n\u0131 (tarikatlar, medreseler, vak\u0131flar) \u00e7\u00f6kertmeyi denedi. Dini devlet bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda dar bir alana hapsetmeye, Arap\u00e7a e\u011fitimini ve eski yaz\u0131y\u0131 kald\u0131rarak, Kuran”\u0131n referanslar\u0131n\u0131 toplumdan silmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. B\u00f6ylece toplum devletin onaylad\u0131\u011f\u0131 terc\u00fcmelerle yetinecekti. <\/p>\n

Atat\u00fcrk”\u00fcn kurdu\u011fu CHP”nin ilkeleri aras\u0131nda demokrasi yok. Sizce demokrasi Atat\u00fcrk”\u00fcn daha sonraki hedeflerinden biri miydi? <\/strong><\/p>\n

Hay\u0131r. \u00d6yle olsayd\u0131, bunun bir izi olurdu. Fazla g\u00fc\u00e7lenmi\u015f olan \u0130n\u00f6n\u00fc”ye kar\u015f\u0131, \u0130n\u00f6n\u00fc”y\u00fc sevmeyen ki\u015filerden olu\u015fan g\u00f6stermelik bir muhalefet partisi olan Serbest F\u0131rka kurduruldu 1930″da. Ama \u00fc\u00e7 ayda halk \u00f6yle ilgi g\u00f6sterdi ki bu partiye, i\u015f, b\u00fct\u00fcn rejimi \u00e7\u00f6kertecek bir alt \u00fcst olu\u015fa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc ve parti kapat\u0131ld\u0131. Atat\u00fcrk iktidar olduktan ve diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kurduktan sonra, t\u00fcm s\u00f6ylev ve deme\u00e7leri k\u00fclliyesinde, ki binlerce sayfal\u0131k metinlerin hepsini okudum, demokrasi kelimesi sadece alt\u0131 yerde ge\u00e7er. \u0130kisi, yabanc\u0131 bas\u0131na verdi\u011fi deme\u00e7tedir. Di\u011fer d\u00f6rd\u00fc de “demokrasi iyi ama” t\u00fcr\u00fc c\u00fcmlelerdir. T\u00fcrkiye”de demokrasi 1923″te ba\u015flamad\u0131, aksine kesintiye u\u011frad\u0131. <\/p>\n

Anlamad\u0131m… <\/strong><\/p>\n

1923″te kurulan rejim demokrasi de\u011fildir. Bak\u0131n… 1876″da Birinci Me\u015frutiyet”le Meclis a\u00e7\u0131ld\u0131. Serbest tart\u0131\u015fmalar ve mebus se\u00e7imleri yap\u0131ld\u0131. 1908″den itibaren de siyasi partiler kuruldu, 1908,1912 ve 1913″te se\u00e7imler yap\u0131ld\u0131. Cumhuriyet ise demokrasiyi kesintiye u\u011fratt\u0131. 1923″teki \u0130kinci Meclis se\u00e7imlerinde milletvekili listelerini Cumhurba\u015fkan\u0131 iki ki\u015finin yard\u0131m\u0131yla \u015fahsen haz\u0131rlad\u0131 ve se\u00e7ime sadece bir liste girdi. 1946″ya kadar ki d\u00f6rt se\u00e7imde de ayn\u0131 \u015fey ya\u015fand\u0131. B\u0131rak\u0131n demokrasiyi… Bir toplumda demokrasiden daha derin baz\u0131 siyasi de\u011ferler vard\u0131r. Mesela… Kul k\u00fclt\u00fcr\u00fc, yani biat k\u00fclt\u00fcr\u00fc toplumda azal\u0131yor mu art\u0131yor mu? Toplumsal yap\u0131, devletin tecav\u00fczlerine kar\u015f\u0131 bir bel kemi\u011fine kavu\u015fuyor mu? Toplumun adalet anlay\u0131\u015f\u0131 geli\u015fiyor mu? Tek parti d\u00f6nemi bu a\u00e7\u0131lardan bir felaket oldu. <\/p>\n

Atat\u00fcrk”\u00fcn Padi\u015fah Vahdettin”le ili\u015fkisi hep sorgulan\u0131r. Sizin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcz ne bu konuda? <\/p>\n

Aralar\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck yak\u0131nla\u015fma, Vahdettin veliahtken ger\u00e7ekle\u015fti. Mustafa Kemal”in beklentiler i\u00e7inde bulundu\u011fu ve Enver”le aras\u0131n\u0131n bozuk oldu\u011fu biliniyordu. Mustafa Kemal, kas\u0131m 1918- may\u0131s 1919 aras\u0131nda \u0130stanbul”da \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc temaslarda bulundu ve Vahdettin taraf\u0131ndan, Anadolu”da asker\u00ee diktat\u00f6rl\u00fck kurma anlam\u0131na gelen, Osmanl\u0131 tarihinde g\u00f6r\u00fc\u015fmemi\u015f yetkilerle donat\u0131larak genel m\u00fcfetti\u015f s\u0131fat\u0131yla Anadolu”ya g\u00f6nderildi. Band\u0131rma vapuruyla \u0130ngilizlerden ka\u00e7t\u0131 falan, bunlar yaland\u0131r.<\/p>\n

Atat\u00fcrk”\u00fcn Enver pa\u015fayla ili\u015fkisi nas\u0131ld\u0131? <\/strong><\/p>\n

Aralar\u0131nda derin bir rekabet ve \u00e7ekememezlik vard\u0131. Enver Pa\u015fa”yla ya\u015f\u0131tt\u0131 ve ayn\u0131 \u00e7evrelerden geliyordu. Enver Pa\u015fa gen\u00e7 ya\u015fta fiilen diktat\u00f6r olmu\u015ftu. Belki de 1916-1917 y\u0131llar\u0131nda kurulmas\u0131 tasarlanan bir cumhuriyetin lideri olmu\u015ftu. <\/p>\n

Enver, cumhuriyet kurmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc m\u00fc? <\/strong><\/p>\n

Evet. O d\u00f6neme ait bilgilerde var bu. Enver”in cumhuriyet kurmay\u0131 tasarlad\u0131\u011f\u0131, me\u015frutiyete son verip kendi \u015fahsi diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ilan etmek istedi\u011fi ama Talat Pa\u015fa”n\u0131n buna engel oldu\u011fu anlat\u0131l\u0131r. Unutmay\u0131n ki 1910″lar\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda cumhuriyet kelimesi diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn kod ad\u0131d\u0131r. <\/p>\n

Bu durumda bizde cumhuriyet, padi\u015fahl\u0131ktan diktat\u00f6rl\u00fc\u011fe ge\u00e7i\u015f miydi? <\/strong><\/p>\n

Evet. Sadece T\u00fcrkiye”de de\u011fil. Macaristan, Rusya, \u0130spanya”da b\u00f6yledir. Kurulu bir d\u00fczenin ve kurumsal dengelerin temsilcisi olan “me\u015fruti monark”\u0131 devirip, onun yerine hi\u00e7 kimseye kar\u015f\u0131 sorumlu olmayan tek bir sivil \u015fahs\u0131n ge\u00e7mesi ve t\u00fcm yetkileri elinde toplamas\u0131yd\u0131 cumhuriyet. 1910″lar d\u00fcnyas\u0131nda cumhuriyet, demokrasiye do\u011fru at\u0131lm\u0131\u015f bir ad\u0131m de\u011fildi. \u015eah\u0131s diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcne at\u0131lm\u0131\u015f bir ad\u0131md\u0131. Zaten en demokratik \u00fclkelerin \u00e7o\u011fu cumhuriyet de\u011fildir.<\/p>\n

Siz Falih R\u0131fk\u0131”ya dayanarak, Atat\u00fcrk”\u00fcn Enver Pa\u015fa”y\u0131 devirmeye haz\u0131rlanan Cemal Pa\u015fa”ya kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. Atat\u00fcrk, Enver”i devirmek mi istiyordu? <\/strong><\/p>\n

\u00c7o\u011fu yazar bunu yazd\u0131. 1916 ve 1917″de bir dizi darbe te\u015febb\u00fcs\u00fcn\u00fcn yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair ipu\u00e7lar\u0131 var. Mesela Yakup Cemil darbesi… Yakup Cemil yakalan\u0131p idam edildi fakat evraklar\u0131nda, darbeden sonra olu\u015fturulacak h\u00fck\u00fcmetin \u00f6nderli\u011fine M. Kemal”in getirilece\u011fine dair belgeler bulundu. Ar\u0131ca M. Kemal de an\u0131lar\u0131nda s\u00f6z ediyor. Suriye”de bulunan Cemal Pa\u015fa”n\u0131n h\u00fck\u00fcmeti devirmeye ve Alman ittifak\u0131n\u0131 bitirmeye d\u00f6n\u00fck giri\u015fimlerinin oldu\u011funu fakat sonra korktu\u011fu i\u00e7in vazge\u00e7ti\u011fini anlat\u0131yor.<\/p>\n

Cumhuriyetin d\u00fcnyayla ili\u015fkisine de farkl\u0131 bak\u0131yorsunuz. Bat\u0131l\u0131lar\u0131n o d\u00f6nemde T\u00fcrkiye”yi b\u00f6lme amac\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 kanaatinde misiniz? <\/strong><\/p>\n

Evet. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu”na son vermekte kararl\u0131yd\u0131lar ama T\u00fcrk n\u00fcfusun \u00e7o\u011funluk oldu\u011fu her yerde bir T\u00fcrk egemenli\u011finin kurulmas\u0131n\u0131 istiyorlard\u0131. \u0130mparatorlu\u011fun T\u00fcrk n\u00fcfusa sahip olmayan yerlerini, t\u00fcm Arabistan”\u0131 ve belki de Kuzeydo\u011fu”da ve G\u00fcneydo\u011fu”da baz\u0131 topraklar\u0131 ay\u0131rmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Yani Ermenistan s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131, K\u00fcrtleri ve Bat\u0131”daki Rumlar\u0131 ne yapacaklar\u0131n\u0131 bilemediler. Bug\u00fcnk\u00fc bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakarsan\u0131z bu b\u00f6lmektir ama o g\u00fcn i\u00e7in b\u00f6lmek de\u011fildir. T\u00fcrk n\u00fcfusun \u00e7o\u011funlukta oldu\u011fu yerlerde b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bir devlet olu\u015fturma niyetindeydiler. ABD ve \u0130ngiltere, T\u00fcrkiye”de demir leblebi gibi bir rejimin bulunmas\u0131n\u0131n d\u00fcnya dengeleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan do\u011fru olaca\u011f\u0131 kanaatindeydiler. Osmanl\u0131 gibi istikrars\u0131z bir yap\u0131 istemiyorlard\u0131. <\/p>\n

Cumhuriyetin Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131yla ili\u015fkisi nedir? <\/strong><\/p>\n

\u0130kirciklidir. Biz \u0130kinci Mahmut”tan beri bir yandan “Bat\u0131”ya mecburuz” diyoruz, di\u011fer yandan da “Bat\u0131 d\u00fc\u015fmand\u0131r, emperyalisttir, k\u00e2firdir, bizi s\u00f6m\u00fcr\u00fcr” diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Cumhuriyetin bilin\u00e7alt\u0131nda yatan derin bir yaran\u0131n ifadesidir bunlar. Ziya G\u00f6kalp”lerden, \u00d6mer Seyfettin”lerden beslenen bir \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k ve g\u00e2vur d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle biz bir yandan d\u00fc\u015fman\u0131z Bat\u0131”ya… Bir yandan da g\u0131ptayla, k\u0131skan\u00e7l\u0131kla bak\u0131yoruz ona. 1920″lerden beri b\u00f6yle acayip bir zihniyetin makas\u0131na s\u0131k\u0131\u015ft\u0131 T\u00fcrkiye. <\/p>\n

Sizce harf devrimin sonu\u00e7lar\u0131 k\u00f6t\u00fc m\u00fc oldu? <\/strong><\/p>\n

Microsoft \u00e7a\u011f\u0131nda Latin alfabesi kullanmak b\u00fcy\u00fck nimet ama… Bunun T\u00fcrkiye”de okuryazarl\u0131\u011f\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 do\u011fru de\u011fil. \u0130brani yaz\u0131s\u0131n\u0131 kullanan \u0130srail”de okuryazarl\u0131k T\u00fcrkiye”den daha y\u00fcksek. Harf devriminde ama\u00e7, Bat\u0131l\u0131la\u015fmak de\u011fil, eski yaz\u0131y\u0131 yasaklayarak T\u00fcrkiye”nin ge\u00e7mi\u015fiyle ba\u011flar\u0131n\u0131 koparmakt\u0131r. Bu \u00fclkenin dokuz y\u00fcz y\u0131ll\u0131k k\u00fclt\u00fcrel ge\u00e7mi\u015fiyle ba\u011flar\u0131, halka on be\u015f g\u00fcn s\u00fcre verilerek tek bir hamlede kopar\u0131ld\u0131 ve s\u0131f\u0131rdan ba\u015flayan bir toplum haline getirildi. Elli sene boyunca \u00fcniversite dahil hi\u00e7bir yerde insanlara eski yaz\u0131 \u00f6\u011fretilmedi. Bir toplumun kendi ge\u00e7mi\u015fi hakk\u0131nda tam ve mutlak bir cehalete indirgenmesidir bu. <\/p>\n

T\u00fcrkiye di\u011fer \u0130slam \u00fclkelerine k\u0131yasla bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan \u00e7ok geli\u015fmi\u015f. Bunda Atat\u00fcrk”\u00fcn ve Kemalizm”in hi\u00e7 rol\u00fc yok mu? <\/strong><\/p>\n

Sanm\u0131yorum. T\u00fcrkiye 14. y\u00fczy\u0131ldan itibaren \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en geli\u015fmi\u015f, en g\u00fc\u00e7l\u00fc ve Bat\u0131”ya en yak\u0131n en \u00fclkesi oldu.<\/p>\n

Siz laikli\u011fin asl\u0131nda bir tasfiye hareketi oldu\u011funu da iddia ediyorsunuz. Niye? <\/strong><\/p>\n

Cumhuriyet”in laiklik politikas\u0131 ger\u00e7ek bir laikli\u011fi ger\u00e7ekle\u015ftirmedi. Dinin, devlete kar\u015f\u0131 nispi \u00f6zerkli\u011fini ve devletin mutlak g\u00fcc\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131tlayabilme potansiyelini yok etmekten ibaret oldu. \u00c7\u00fcnk\u00fc ama\u00e7 laiklik de\u011fildi. Ama\u00e7 mutlak iktidard\u0131. Yani iktidar\u0131 kimseyle payla\u015fmamakt\u0131. Ama\u00e7, cumhuriyeti kuran \u015fah\u0131slar\u0131n iktidar\u0131yd\u0131. <\/p>\n

Biz Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n de\u011ferlerine bir t\u00fcrl\u00fc ula\u015famad\u0131k. Sizce bunun sebebi ne? <\/strong><\/p>\n

Esas hata 1946-50″de yap\u0131lan Kemalizmi y\u00fcceltme mutabakat\u0131yd\u0131. 1920″lerde d\u00fcnyada r\u00fczg\u00e2rlar totaliterlik ve diktat\u00f6rl\u00fck y\u00f6n\u00fcnde esiyordu. Ama 1945-46″da bu \u00fclkenin \u00f6n\u00fcnde bir f\u0131rsat kap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyada demokrasi r\u00fczg\u00e2rlar\u0131 esmeye ba\u015flad\u0131. Ama T\u00fcrkiye “Benim totaliter ge\u00e7mi\u015fim y\u00fccedir, tart\u0131\u015f\u0131lamaz” dedi. Oysa diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc reddetmeden demokrasiye ge\u00e7mek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Nitekim Tek Parti D\u00f6nemi”nin ruhu darbelerle hep geri geldi. \u0130ttihat\u00e7\u0131 totaliter ruhtan kurtulam\u0131yoruz. <\/p>\n

Atat\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fini nas\u0131l tarif edersiniz? <\/strong><\/p>\n

Atat\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131nda \u0130slami cihat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerinden hareket etti. 1924″te ise \u0130slam unsurunu \u00e7\u0131kard\u0131lar ve yerine “vatan millet Sakarya” diye bir siyasi ament\u00fc kurdular. Bu ament\u00fc, “Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131, Atat\u00fcrk, 29 Ekim, halifenin kovulmas\u0131, d\u00fc\u015fman\u0131n denize d\u00f6k\u00fclmesi” gibi bir dizi asmbold\u00fcr. Bu ament\u00fcy\u00fc kutsayana vatanda\u015f, kutsamayana vatan haini dediler. Atat\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi denen ve \u00e7ok modern, \u00e7a\u011fda\u015f ve sol zannedilen \u015feyin \u00f6z\u00fc, en klasik anlam\u0131yla 1920″ler fa\u015fizmidir. \u0130talya”da 1920″deki rejim bu ideoloji \u00fczerine kuruldu. Vatanda\u015fl\u0131k haklar\u0131n\u0131 bir siyasi ament\u00fcye ba\u011flama d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00e7ok tehlikelidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu siyasi ament\u00fcye boyun e\u011fmeyece\u011fine dair en ufak ku\u015fku duyulan ki\u015fi vatan hainidir, Gayrim\u00fcslimlerin kovulmas\u0131n\u0131n, m\u00fclklerine el konulmas\u0131n\u0131n temelinde Atat\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi yatar. 1930″larda bu Atat\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin \u00fcst\u00fcne bir de T\u00fcrk \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 eklendi.<\/p>\n

Kemalizm”in, Orta Asya”dan yay\u0131lan T\u00fcrk \u0131rk\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne inand\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? <\/strong><\/p>\n

\u0130talyan r\u00fczg\u00e2r\u0131n\u0131n esti\u011fi 1920″lerde Ankara”n\u0131n s\u00f6yleminde Orta Asya”n\u0131n ad\u0131 ge\u00e7mez. 1930″larda Alman r\u00fczg\u00e2r\u0131 eser ve Atat\u00fcrk kendini ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir \u015fevkle, Orta Asya”dan t\u00fcm d\u00fcnyaya egemen olmu\u015f atalar\u0131m\u0131z efsanesine adad\u0131. T\u00fcm d\u00fcnya dillerinin T\u00fcrklerden t\u00fcredi\u011fi, d\u00fcnyaya medeniyeti T\u00fcrklerin g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6ylendi.<\/p>\n

T\u00fcrklerin Orta Asya”dan geldi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc payla\u015fm\u0131yorsunuz. T\u00fcrkler kim sizce? <\/strong><\/p>\n

Eskiden Anadolu ve Rumeli”de oturan T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan ve M\u00fcsl\u00fcman olan insanlar T\u00fcrk say\u0131l\u0131rd\u0131. H\u00e2l\u00e2 halk aras\u0131nda ge\u00e7erli olan tan\u0131m budur. Cumhuriyet d\u00f6neminde T\u00fcrk kavram\u0131yla radikal olarak oynand\u0131. Din\u00ee i\u00e7erik \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131p yeri siyasi bir i\u00e7erikle dolduruldu. Ama bu tutmad\u0131. Orta Asya diye bir \u015fey buna yamanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Tarihle ilgilenen herkes bilir ki, T\u00fcrkiye”nin bug\u00fcnk\u00fc etnik kompozisyonunda Orta Asya unsurunun pay\u0131 y\u00fczde 10-15″tir. Anadolu”da yerli bir halk vard\u0131.<\/p>\n

Peki… Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131”nda d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fclkeleriyle sava\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne kat\u0131lm\u0131yor musunuz? <\/strong><\/p>\n

Emperyalizme kar\u015f\u0131 sava\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00f6n\u00fcnde hayret verici g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, 1960″larda Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu ve Mihri Belli icat etti. Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131, T\u00fcrkiye Yunanistan sava\u015f\u0131d\u0131r. \u0130kisi aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir sava\u015f ya\u015fand\u0131. <\/p>\n

Kurtulu\u015f sava\u015f\u0131 olmasayd\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 kaybetmez miydik sizce? <\/strong><\/p>\n

Bir s\u00fcre i\u00e7in kaybederdik ama 1918″de Amerika, \u0130ngiltere ve Fransa T\u00fcrkiye”de sa\u011flam bir devletin olu\u015fmas\u0131n\u0131 talep ediyorlar. T\u00fcrkiye o tarihte y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f ve ekonomik olarak t\u00fckenmi\u015f oldu\u011fu i\u00e7in, baz\u0131 reformlar ger\u00e7ekle\u015finceye dek bir vesayet alt\u0131nda tutulmas\u0131n\u0131 da savunuyorlar. Bak\u0131n… 1945″ten sonra uygulanan modelin ta kendisidir bu. 1946″da Marshall Plan\u0131 ve NATO”yla T\u00fcrkiye Amerikan mandas\u0131na girdi. 1918″de konu\u015fulan da farkl\u0131 de\u011fil. Bir reform h\u00fck\u00fcmeti kurulacak ve \u00fclke belki 20 y\u0131l Amerikan mandas\u0131 alt\u0131nda bulundurulacak ve sa\u011flam modern bir devletin olu\u015fmas\u0131 sa\u011flanacak. “T\u00fcrkiye”nin maliye iradesine, ordusunu sa\u011flamla\u015ft\u0131rmaya, kara ve deniz yoluna ihtiyac\u0131 var” diyorlar. 1918 ve 1919″da bu g\u00fcndemdedir. Sevr g\u00fcndemde de\u011fildir. Sevr de T\u00fcrkiye”yi b\u00f6lmez ya… <\/p>\n

Nas\u0131l b\u00f6lmez? <\/strong><\/p>\n

Sevr”in maddelerinin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131, T\u00fcrkiye”nin \u00fc\u00e7l\u00fc bir uluslararas\u0131 idare alt\u0131na sokulmas\u0131yla ilgilidir. Sevr, h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrklerden al\u0131r. Bir \u015feye dikkat etmek laz\u0131m. Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131, Sevr”e bir tepki de\u011fildir. Sevr, Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131”na bir tepkidir. Ankara”da Millet Meclisi a\u00e7\u0131ld\u0131ktan bir ay sonra Sevr Anla\u015fmas\u0131 g\u00fcndeme geldi. <\/p>\n

Siz hepimizin bildiklerinin tersini s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. Bu iddialar\u0131n\u0131z i\u00e7in hangi kaynaklara bakman\u0131z gerekti? O kitaplar bug\u00fcn yasak m\u0131? <\/strong><\/p>\n

De\u011fil. Sadece Atat\u00fcrk”\u00fcn kendi yazd\u0131klar\u0131n\u0131 bir Japon turistin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla, onu ne y\u00fccelterek ne de k\u00fc\u00e7\u00fclterek okursan\u0131z her \u015fey ortadad\u0131r zaten…<\/p>\n

*S\u00f6yle\u015fi:Ne\u015fe D\u00fczel-Taraf-23.06.2008<\/em><\/p>\n

\n
\n \n
\n \n \"Happy\"\n <\/a>\n
\n Happy <\/div>\n
\n 0<\/span>\n \n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Sad\"\n <\/a>\n
\n Sad <\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Excited\"\n <\/a>\n
\n Excited <\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Sleepy\"\n <\/a>\n
\n Sleepy <\/div>\n
\n 0<\/span>\n \n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Angry\"\n <\/a>\n
Angry<\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n \n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Surprise\"\n <\/a>\n
Surprise<\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n <\/div>\n <\/div>\n\n \n
Tweet<\/a><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

T\u00fcrkiye hi\u00e7 bitmeyen \u00e7alkant\u0131lar\u0131n\u0131n en a\u011f\u0131rlar\u0131ndan birini ya\u015f\u0131yor gene. B\u00fct\u00fcn bu sars\u0131nt\u0131lar\u0131n, \u00e7ekti\u011fi sanc\u0131lar\u0131n k\u00f6klerinin yak\u0131n tarihe uzand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Seksen y\u0131ll\u0131k Cumhuriyet”e ra\u011fmen, T\u00fcrkiye sanki h\u00e2l\u00e2 1900″lerin ba\u015f\u0131n\u0131n \u0130ttihat\u00e7\u0131 Osmanl\u0131”s\u0131nda ya\u015f\u0131yor. Cumhuriyet”in, \u0130ttihat\u00e7\u0131l\u0131k gelene\u011fini de\u011fi\u015ftirememesi, yeni bir devlet, siyaset ve ahlak getirememesi, toplumu ge\u00e7mi\u015finin i\u00e7ine hapsetti. Peki, Osmanl\u0131”n\u0131n son y\u00fczy\u0131l\u0131nda ve \u0130ttihat\u00e7\u0131lar zaman\u0131nda neler ya\u015fan\u0131yordu? […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_gspb_post_css":"","footnotes":""},"categories":[35],"tags":[],"class_list":["post-949","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tye"],"blocksy_meta":[],"brizy_media":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/949","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=949"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/949\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=949"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=949"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=949"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}