{"id":817,"date":"2008-02-05T21:54:07","date_gmt":"2008-02-05T20:54:07","guid":{"rendered":"http:\/\/wp.mehmetcanyuece.com\/2008\/02\/05\/sark-seyahati-raporu-21-agustos-1935\/"},"modified":"2008-02-05T21:54:07","modified_gmt":"2008-02-05T20:54:07","slug":"sark-seyahati-raporu-21-agustos-1935","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/sark-seyahati-raporu-21-agustos-1935\/","title":{"rendered":"\u015eark Seyahati Raporu \/ 21 A\u011fustos 1935"},"content":{"rendered":"
\n
\n \t<\/i> Read Time:<\/span>65 Minute, 0 Second <\/div>\n\n <\/div>

\"rapor-ismet-sark1935\"K\u00fcrtler, 1923′te T\u00fcrk – K\u00fcrt ortak vatan\u0131 olarak kurulan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nden beklediklerini bulamam\u0131\u015f ve ilk meclisin feshinden sonra yer yer ayaklanmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. 1925′te \u015eeyh Said liderli\u011finde ba\u015flayan ve k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde K\u00fcrdistan’\u0131n bir\u00e7ok b\u00f6lgesine s\u0131\u00e7rayan K\u00fcrt ayaklanmas\u0131, Kemalist iktidar\u0131n K\u00fcrt milli iradesine kar\u015f\u0131 yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 sertle\u015ftirerek \u00e7o\u011faltt\u0131.  Ayn\u0131 y\u0131l Takrir-i S\u00fck\u00fcn kanunun y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesi ve \u015eark Islahat Plan\u0131’n\u0131n uygulanmaya ba\u015flamas\u0131, K\u00fcrt yurdu a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeni ve zorlu bir d\u00f6nemin ba\u015flang\u0131c\u0131 oldu. Toplu infazlar, zorunlu g\u00f6\u00e7lerle yerinden edilmeler, k\u0131s\u0131rla\u015ft\u0131r\u0131lma, dilsel ve k\u00fclt\u00fcrel yasaklar ile K\u00fcrt co\u011frafyas\u0131n\u0131n etnik yap\u0131s\u0131n\u0131 bozmak gibi yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n oldu\u011fu bu s\u00fcre\u00e7, 1927′de Umum M\u00fcfetti\u015flikleri’nin kurulmas\u0131yla ba\u015fka bir hal alm\u0131\u015ft\u0131. Projenin mimarlar\u0131ndan \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc ba\u015fbakanl\u0131\u011f\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen bu uygulamalar, k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7apl\u0131 ayaklanmalar\u0131 saymazsak, 1930′da A\u011fr\u0131, 1937 y\u0131l\u0131ndaysa Dersim’de patlak verecek yeni isyanlara sebep olacakt\u0131.
1925′te uygulamaya konulan \u015eark Islahat Plan\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde ‘ehlile\u015ftirilmeye’ \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan K\u00fcrt co\u011frafyas\u0131na Mustafa Kemal’in iste\u011fi \u00fczerine 1935 y\u0131l\u0131nda Ba\u015fbakan \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc taraf\u0131ndan bir seyahat d\u00fczenlenir. Bu seyat\u0131n amac\u0131 \u015f\u00fcphesiz 10. y\u0131l\u0131nda plan\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 yerinde g\u00f6rmek, K\u00fcrt co\u011frafyas\u0131n\u0131n nas\u0131l daha iyi elde tutulabilece\u011fini ve asimile edilebilece\u011fini incelemekti. Nitekim Dersim’le ilgili de g\u00f6r\u00fc\u015f bildiren \u0130n\u00f6n\u00fc, daha sonralar\u0131 Kaz\u0131m Orbay ve Abdullah Alpdo\u011fan’\u0131 Dersim’e g\u00f6nderecek ve burada \u00e7e\u015fitli et\u00fcdler yapt\u0131racak ve Tunceli Hakk\u0131nda Kanun \u00e7\u0131kar\u0131lacakt\u0131. \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc, Adana’dan ba\u015flayarak, Antep, Urfa, Malatya, Elaziz, Diyarbekir, Mardin, Siirt, Hakkari, Bitlis, Van, Mu\u015f, A\u011fr\u0131, Kars, Ardahan, Artvin, Erzurum, Erzincan ve Dersim gibi K\u00fcrt illerini dola\u015f\u0131r, Suriye, Irak, \u0130ran ve SSCB s\u0131n\u0131rlar\u0131nda tahkikatlarda bulunurak K\u00fcrt illerinin nas\u0131l y\u00f6netilmesi ve asimile edilmesi gerekti\u011fi ile ilgili d\u00fc\u015f\u00fcncelerini yazar. K\u00fcrtler taraf\u0131ndan iyi okunmas\u0131 gereken raporda ba\u015fl\u0131ca \u015fu noktalar dikkat \u00e7ekmektedir: <\/p>\n

    \n
  • K\u00fcrtlerin \u015fehirlere yerle\u015fmesi engellenmelidir. <\/li>\n
  • K\u00fcrtlerin etkisini azaltmak i\u00e7in Karadenizden buraya muhacirler getirilmelidir. \u00d6rne\u011fin Van’a yerle\u015ftirilen Karadenizli T\u00fcrklerden s\u00f6z ederek onlar\u0131n memnun edilmelerinin sa\u011flanmas\u0131n\u0131 ister. B\u00f6ylece di\u011fer muhacirlerin K\u00fcrt b\u00f6lgelerine gelmeleri kolayla\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. <\/li>\n
  • T\u00fcrk ve K\u00fcrt \u015fehirleri olarak ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 m\u0131nt\u0131kalar ayr\u0131 \u015fekillerde hizmet almal\u0131d\u0131r. <\/li>\n
  • K\u00fcrtlerin bulundu\u011fu yerlerde hen\u00fcz okul a\u00e7\u0131lmamal\u0131, a\u00e7\u0131lacaksa T\u00fcrkler i\u00e7in okul a\u00e7\u0131lmal\u0131d\u0131r, ikinci planda K\u00fcrtle\u015fmi\u015f fakat T\u00fcrk\u00e7e’yi \u00e7ok daha \u00e7abuk \u00f6\u011frenebilecek yerlerde a\u00e7\u0131lmal\u0131d\u0131r. <\/li>\n
  • Frans\u0131z ve di\u011fer \u00fclkelere kar\u015f\u0131 Mardin, Urfa ve Hakkari gibi s\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerinde iyi bir idare kurulmal\u0131d\u0131r. <\/li>\n
  • Bo\u015falt\u0131lm\u0131\u015f olan Ermeni k\u00f6ylerine K\u00fcrtlerin yerle\u015fmesi engellenmelidir. <\/li>\n
  • K\u00fcrt b\u00f6lgesi, n\u00fcfusu bak\u0131m\u0131ndan kalabal\u0131k olmas\u0131na ra\u011fmen, \u00fclkeye kalabal\u0131\u011f\u0131 oran\u0131nda katk\u0131 sunmamaktad\u0131r. Bundan dolay\u0131 yeralt\u0131 zenginliklerinin (petrol, linyit) daha \u00e7ok nas\u0131l kullan\u0131labilece\u011fi ara\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. <\/li>\n
  • B\u00f6lgede trahom ve c\u00fczzam (sadece Kars’ta bin dolay\u0131nda c\u00fczzaml\u0131 var) hastal\u0131klar\u0131 \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131r. <\/li>\n
  • K\u00fcrtler asimile edilmelidir. K\u00fcrt \u00e7ekim kuvvetine kar\u015f\u0131l\u0131k T\u00fcrk merkezleri olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. <\/li>\n
  • K\u00fcrdistan co\u011frafyas\u0131 \u015fimendifer (tren) hatt\u0131 ile kontrol alt\u0131nda tutulmal\u0131. <\/li>\n
  • Dersim’e m\u00fcdahale edilmeli. <\/li>\n
  • Ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmeli. K\u00fcrtlerin ekonomik g\u00fc\u00e7 elde etmeleri engellenmeli. Gerekirse bunun i\u00e7in vergiler indirilmeli. <\/li>\n<\/ul>\n

    K\u00fcrtlerle ilgili tam metnini yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m\u0131 bu rapor, 1935 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul Ba\u015fvekalet Matbaas\u0131’nda \u015eark Seyahati Raporu ad\u0131yla bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Raporun asl\u0131na sad\u0131k kal\u0131nm\u0131\u015f ve baz\u0131 yaz\u0131m yanl\u0131\u015flar\u0131 d\u00fczeltilerek, raporda K\u00fcrt illeri d\u0131\u015f\u0131nda bulunan Rize, Trabzon, G\u00fcm\u00fc\u015fhane ve Bayburt ile ilgili b\u00f6l\u00fcmler \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

    Belge<\/u><\/strong> <\/p>\n

    \u015eark Seyahati Raporu \/ 21 A\u011fustos 1935*<\/strong>
    Vazife seyahatini evvel\u00e2 s\u0131ras\u0131 ile ge\u00e7ti\u011fim vil\u00e2yetlerde rast geldi\u011fim vaziyetleri ve meseleleri oldu\u011fu gibi hik\u00e2ye etmek ile ba\u015flamak isterim. Her vil\u00e2yeti ayr\u0131 ayr\u0131 anlatt\u0131ktan sonra m\u00fc\u015fterek meseleleri ve umum\u00ee m\u00fcl\u00e2hazalar\u0131 ayr\u0131 fas\u0131llarda toplamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.
    Adana’dan ge\u00e7erken, halk kurakl\u0131ktan \u015fik\u00e2yet ediyordu, yerinde yapt\u0131\u011f\u0131m tahkikata g\u00f6re, ge\u00e7en sene kadar mahsul alaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 tahmin edenler vard\u0131. Bununla beraber ge\u00e7en seneden fazla ekilmesi, b\u00fct\u00fcn k\u0131\u015f\u0131n \u00e7ok \u00fcmitli ge\u00e7mesi ve ticaret muahedeleri ile al\u0131c\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7o\u011falm\u0131\u015f olmas\u0131 sebeplerini g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alarak, halk, kuraktan m\u00fchim zarar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc s\u00f6yl\u00fcyordu. Nehir kenar\u0131nda oturup kurakl\u0131\u011f\u0131n zararlar\u0131n\u0131 dinlemek, insana h\u00fcz\u00fcn veren bir \u015feydir.
    Halk\u0131n dedi\u011fine g\u00f6re, Adana’da nehirlerden istifade etmek be\u015f senede 10.000.000 liral\u0131k bir masraft\u0131r. Telgrafla Naf\u0131adan tahkikat\u0131ma g\u00f6re avanproje mahiyetindeki ke\u015fifnameler 30.000.000 liral\u0131k bir masraf g\u00f6stermektedir. D\u00f6rt be\u015f senede 30.000.000 liral\u0131k ve bir tek vil\u00e2yet i\u00e7in taahh\u00fcde giri\u015fmek, \u015fimdilik takatimiz dahilinde de\u011fildir. E\u011fer Adana’da su i\u015fleri m\u00fcteakip devrelere ayr\u0131labilirse bunun bir devresini tahakkuk ettirme\u011fe \u00e7al\u0131\u015fmakla i\u015fe ba\u015flayabiliriz.
    Meseleyi bu noktadan sarih ve inan\u0131l\u0131r bir ke\u015fif \u00fczerinde tetkik etmemiz icap eder.
    Yolda, Bah\u00e7e \u0130stasyonu’ndan ge\u00e7erken, halk, d\u00f6rt seneden beri doktorlar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve doktorlar\u0131n\u0131n askere gitti\u011fini, s\u0131tma m\u00fccadelesi bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler.
    Antep <\/strong>
    <\/strong>Antep Vil\u00e2yeti m\u0131nt\u0131kas\u0131ndan ge\u00e7erken, g\u00fcm\u00fc\u015f mecidiyelerin fiyat pahal\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ve \u015fubata kadar mer’i olmas\u0131ndan halk\u0131n, bahusus memurlar\u0131n, \u00e7ok zarar g\u00f6rd\u00fcklerini, yana yak\u0131la anlatt\u0131lar. Bu meseleyi bana ayni mahiyette Malatya, Diyarbekir, Urfa, Mardin, Siirt m\u0131nt\u0131kalar\u0131 da ayn\u0131 suretle s\u0131z\u0131lt\u0131 mevzuu yapt\u0131lar. Baz\u0131lar\u0131n\u0131n dedi\u011fine g\u00f6re, \u015fubat\u0131 beklemeden mecidiyeleri menetmek, hem m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, hem l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    I. Genel. \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck birka\u00e7 g\u00fcn evvelki teklifinde, meriyetten kald\u0131r\u0131l\u0131ncaya kadar, mecidiyeye sabit 50 kuru\u015f k\u0131ymet tayin edilmesini teklif ediyor. Ben zannederim ki, mecidiyeyi s\u00fcratle reva\u00e7tan kald\u0131rmak en kestirme yoldur ve tek tedbirdir.
    Elaziz <\/strong>
    El\u00e2ziz m\u0131nt\u0131kas\u0131ndan ge\u00e7erken bana s\u00f6ylenen muhtelif meseleler aras\u0131nda en m\u00fchimi, El\u00e2ziz Ovas\u0131’n\u0131n kurumas\u0131d\u0131r. Bu ova \u00f6teden beri k\u00e2riz denilen yeralt\u0131 suyollar\u0131 ile sulan\u0131rm\u0131\u015f; yerli kuyucular\u0131n ihtisas\u0131 ile ve idaresi ile idare edilen sulama gittik\u00e7e azalmakta ve daralmaktad\u0131r; kuyucular\u0131n dedi\u011fine g\u00f6re sular azal\u0131p \u00e7ekilmekte imi\u015f. Bizim \u015farkta m\u00fchim bir T\u00fcrk m\u0131nt\u0131kam\u0131z\u0131n tutunabilmesi ve ileride isk\u00e2n m\u0131nt\u0131kas\u0131 olarak kullanabilmemiz i\u00e7in sulama i\u015fini El\u00e2ziz Ovas\u0131’nda bir karara ba\u011flamam\u0131z zaruridir. \u0130lk yap\u0131lacak i\u015f, bug\u00fcnk\u00fc kuruma ve su \u00e7ekilme hadisesini fennen ke\u015ffetmektir. Bundan sonra, bu ovan\u0131n sulanmas\u0131n\u0131 G\u00f6lc\u00fckten veya b\u00fcy\u00fck nehirlerden mi, ve nas\u0131l yapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerinde tespit etmektir. \u0130lk ke\u015fif meselesi jeologlara aittir ki, bug\u00fcn bunu Maarif ve Ziraat Vek\u00e2letlerimiz yapabilecek mevkidedir.
    Diyarbekir’e gelinceye kadar, 17. F\u0131rka askerlerini giyim itibari ile pek fena g\u00f6rd\u00fcm. Bir fikir vermek i\u00e7in s\u00f6yleyeyim ki, herhangi bir yolda \u00e7al\u0131\u015fan k\u00f6yl\u00fc amele aras\u0131nda en pejm\u00fcrde k\u0131yafetli birisini g\u00f6z \u00f6n\u00fcne getirmek, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm baz\u0131 n\u00f6bet\u00e7ileri hat\u0131rlatabilir. Memnun olmak i\u00e7in kaydetmeliyim ki, bu hali en fena olarak yaln\u0131z 17. F. m\u0131nt\u0131kas\u0131nda g\u00f6rd\u00fcm. Bunun sebebi, mal\u00ee sene ba\u015f\u0131 m\u00fcnasebeti ile Mersin’de yatan e\u015fyan\u0131n hen\u00fcz yeti\u015fememesi ve yolda bulunmas\u0131 imi\u015f. \u015eimendiferle merbut olan El\u00e2ziz ve Ergani m\u0131nt\u0131kas\u0131 i\u00e7in bu sebep mukni de\u011fildir. Nitekim be\u015f on g\u00fcn i\u00e7inde ge\u00e7ti\u011fini daha \u015fimaldeki vil\u00e2yetlerin merkezle muvasalalar\u0131 daha g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu halde bu hale rast gelmedim. VII. Kolordu m\u0131nt\u0131kas\u0131nda askerin bak\u0131m\u0131 i\u00e7in hem merkezin hem kolordunun daha \u00e7ok me\u015fgul olmas\u0131na l\u00fczum vard\u0131r. Cumhuriyet prestijini temsil eden ordunun pejm\u00fcrde k\u0131yafeti \u015farkta b\u00fct\u00fcn siyas\u00ee dertlerimizi \u00e7ok a\u011f\u0131r hale koyabilir.
    Diyarbekir<\/strong>
    Diyarbekir’de iki \u00fc\u00e7 ay i\u00e7inde gelecek olan \u015fimendiferin b\u00fct\u00fcn ne\u015fesi duyulmaktad\u0131r. A\u011fustos i\u00e7inde Ergani \u0130stasyonu a\u00e7\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 bana s\u00f6ylemi\u015flerdi, nitekim a\u00e7\u0131ld\u0131. Yaln\u0131z bu istasyonla Diyarbekir art\u0131k deveboynunu a\u015fmaktan ve k\u0131\u015f\u0131n kesilmekten kurtulmu\u015f oluyor. Trenin takvim senesi nihayetine kadar Diyarbekir’e ula\u015fmas\u0131 beklenmektedir. Bu hadise, devletimizin Suriye ve Irak’a kar\u015f\u0131 cenup k\u0131s\u0131mda kafi olarak yerle\u015fmesi i\u00e7in bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olacakt\u0131r.
    F\u0131rat’\u0131n \u015fark\u0131nda ve cenuba kar\u015f\u0131 bizim en m\u00fchim istinat noktam\u0131z Diyarbekir ve ikinci derecede Urfa olacakt\u0131r.
    Diyarbekir, kuvvetli T\u00fcrkl\u00fck merkezi olmak i\u00e7in tedbirlerimizi kolayl\u0131kla i\u015fletebilece\u011fimiz bir olgunluktad\u0131r.
    Zaten Kolordu merkezi ile beraber Umum\u00ee M\u00fcfetti\u015flik merkezi olmas\u0131, b\u00fcy\u00fck bir zab\u0131tan ve y\u00fcksek memurlar kadrosu v\u00fccuda getirmektedir. Lise ile beraber her t\u00fcrl\u00fc mektebi vard\u0131r, halkevi faaliyeti heveslidir ve \u00e7ok inki\u015faf ettirilebilir.
    Diyarbekir’in b\u00fcy\u00fck bir medeniyet merkezi olmas\u0131 i\u00e7in, \u015fehri ile u\u011fra\u015fman\u0131n de\u011feri vard\u0131r. \u015eehrin pl\u00e2n\u0131n\u0131 devlet i\u015fi olarak takip etmek, su ve elektri\u011fini tanzime yard\u0131m etmek l\u00e2z\u0131md\u0131r. Fakat Diyarbekir’de as\u0131l mesele s\u0131hh\u00ee mesele ve mesken meselesidir. Trahom ve s\u0131tma Diyarbekir’deki zabit ve memurlar\u0131 y\u0131ld\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Trahom meselesine daha genel olarak ayr\u0131ca temas edece\u011fim. Fakat Diyarbekir \u015fehrini dar bir sahada dahi olsa s\u0131tmadan kurtarmak, ordu ve memurlar i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli olacakt\u0131r.
    Diyarbekir’de mesken azl\u0131\u011f\u0131 ve pahal\u0131l\u0131\u011f\u0131, memurlar\u0131 ve subaylar\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131da b\u0131rakmaktad\u0131r. \u0130lerde bir\u00e7ok vil\u00e2yetlerde s\u00f6yleyece\u011fim gibi, subaylar ve memurlar\u0131n uzak vil\u00e2yetlerimizde meskenlerini temin etmek, yani bu maksatla in\u015faat yapmak hem imar, hem siyas\u00ee kudret ve yerle\u015fme vas\u0131tas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmelidir.
    Diyarbekir Halkevi husus\u00ee idare ve belediye ile 30-40.000 lira temin ediyormu\u015f. Parti merkezinden 10-20 bin lira bir yard\u0131m istiyorlar. Siz di\u011fer 40.000’ini temin ederseniz 10-20.000 i biz buluruz, diye vadettim. Partiden i\u015fi takip edece\u011fiz.
    Diyarbekir pl\u00e2n\u0131 yap\u0131l\u0131rken geni\u015f mikyasta istiml\u00e2k yapmak l\u00e2z\u0131m oldu\u011funu belediyeye s\u00f6yledim, merkezden de takip etmemiz gerekti\u011fini san\u0131r\u0131m. Yoksa arsa spek\u00fcl\u00e2syonu \u015fehrin imar\u0131na mani olacakt\u0131r.
    Diyarbekir’de devlet dairelerini yeni yap\u0131 ile tamamlamak ve g\u00f6z doldurur Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck yapmak l\u00e2z\u0131md\u0131r. Bu g\u00fcnk\u00fc durum, devletin kudret ve siyasetinden uzakt\u0131r.
    Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn muhtelif makamat ile m\u00fcnasebet ve muhaberelerini Ba\u015fm\u00fc\u015favire izah ettirdim. Ger\u00e7i uzunca m\u00fcddeten beri Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck m\u00fcnhal idi. Bunun tesiri olmakla beraber Genel \u0130nspekt\u00f6r’\u00fcn bulundu\u011fu zamanda da muhabere ve m\u00fcnasebetlerin anar\u015fiden kurtar\u0131lmas\u0131 ve Genel \u0130nspekt\u00f6rlerde merkezlendirilmesi l\u00e2z\u0131m geldi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bunlar i\u00e7in sarih m\u00fctal\u00e2a ve teklifler a\u015fa\u011f\u0131da arzedece\u011fim.
    Diyarbekir’den Mardin’e ve Siverek-Urfa’ya olan yollar, emniyet noktai nazar\u0131ndan karakollanmak icabeder.
    Mardin<\/strong>
    <\/strong>Mardin’de \u00f6nemli olarak Frans\u0131z s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n meseleleri ile u\u011fra\u015ft\u0131k.
    Ordu M\u00fcfetti\u015fi, Kolordu Komutan\u0131, Hudud ve G\u00fcmr\u00fck Karakollar\u0131 bir taraftan, I. Genel \u0130nspekt\u00f6r, Urfa ve Mardin Valileri di\u011fer taraftan, beraber bulunuyorlard\u0131.
    Asayi\u015f noktas\u0131ndan bu g\u00fcnlerde cenuba (g\u00fcneye) ka\u00e7an haydutlardan Abdurrahman Mihi’nin \u015fimale (kuzeye) ge\u00e7mi\u015f olmas\u0131, g\u00fcn\u00fcn vak’as\u0131 idi. Denildi\u011fine g\u00f6re, haydut nisan ortas\u0131nda \u015fimale (kuzeye) ge\u00e7mi\u015f, bir soygun yapm\u0131\u015f sonra izi kaybolmu\u015ftu. Mardin ve Siirt Vil\u00e2yetleri cidd\u00ee bir haber alma\u011fa dayanmaks\u0131z\u0131n bol jandarma m\u00fcfrezeleri ile takip etme\u011fe \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131.
    Bu reis haydutlar hudud \u00fczerinde otururlar ve bir iki senede bir defa bizzat i\u00e7eri girme\u011fe l\u00fczum g\u00f6rerek k\u00f6ylerinden haklar\u0131 sayd\u0131klar\u0131 alacak ve gelirlerini toplayarak geri d\u00f6nerler; Abdurrahman Mihi’nin bu takip olundu\u011fu temmuz g\u00fcnlerinde zaten huduttan geri ge\u00e7mi\u015f oldu\u011fu sabit olmu\u015f ve bir rivayete g\u00f6re 6.000 mecidiye toplam\u0131\u015ft\u0131r. Bu hadiseyi ilerdeki misallerle de tevsik edece\u011fim ve\u00e7hile, idaremizin Arap ve K\u00fcrt m\u0131nt\u0131kas\u0131nda k\u00f6ylere ve halka n\u00fcfuz etmedi\u011fine, biz kabu\u011fun \u00fcst\u00fcnde ve halktan ayr\u0131 olarak yaln\u0131z kuvvetle idare etme\u011fe \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131za delillerden biri olarak zikrediyorum.
    Cenup (g\u00fcney) hududunda bug\u00fcnk\u00fc durum \u015fudur:
    Frans\u0131zlarla gerek m\u00fcnasebet ve gerek hudut emniyeti bak\u0131m\u0131ndan mukavelelerimiz vard\u0131r. Hudut vukuat\u0131 ve meseleleri i\u00e7in vakit vakit iki taraftan muhtelit heyetler toplan\u0131r; fenn\u00ee ve modern bir tarzda tesbit ve izah olunan meseleler i\u00e7in Frans\u0131zlar ahden eksik ve su\u00e7lu olmayacak surette hareket etme\u011fe \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar; a\u015fik\u00e2r bir surette ahde muhalif bir vaziyet almamaktad\u0131rlar. Bu ufak hul\u00e2sa, iki noktadan m\u00fchimdir: birincisi, b\u00fct\u00fcn hudut i\u015flerini fenn\u00ee ve modern bir surette tekip ve tesbit etmek iktidar\u0131, ikincisi, temaslar\u0131n ve taleplerin \u015fah\u0131slara ve tesad\u00fcflere t\u00e2bi olm\u0131yarak ve birbirini tamamlayarak devam ettirilebilmesidir.
    Suriye’de b\u00fct\u00fcn hudut meseleleri Frans\u0131z merkezlerinin elindedir ve dikkate de\u011fer ve cidd\u00ee olarak merkezlenmi\u015ftir. M\u00fcnasebetler ve tedbirler bir silsile halinde devam eder. Ayn\u0131 vaziyetle kar\u015f\u0131layamazsak m\u00fccadelede zay\u0131f kal\u0131r\u0131z. Buraya kadar anlatt\u0131klar\u0131m Suriye hududunun ahd\u00ee ve a\u00e7\u0131k durumudur.
    \u015eimdi hakik\u00ee ve siyas\u00ee y\u00fcz\u00fcn\u00fc hik\u00e2ye edece\u011fim:<\/strong>
    Suriye hududunda, Frans\u0131z politikas\u0131n\u0131 bizimle m\u00fccadele halinde g\u00f6rmemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir; denilebilir ki, kuvvetli bir T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin er ge\u00e7 vuku bulacak ta\u015fmas\u0131na kar\u015f\u0131, Suriye’yi muhafaza edebilmek, Frans\u0131z idaresinin ba\u015fl\u0131ca kayg\u0131s\u0131d\u0131r. Genel siyasam\u0131z\u0131n bar\u0131\u015f\u00e7\u0131, istil\u00e2 g\u00fctmez, hele son zamanlarda, Frans\u0131z siyasas\u0131 ile bir cephede ve bir istikamette g\u00f6r\u00fcnmesine ra\u011fmen. Frans\u0131zlar\u0131n bu endi\u015fesi ancak \u015fu sebeplerle anla\u015f\u0131labilir:
    Bunlardan birisi co\u011frafidir. Suriye’de yerle\u015fmek i\u00e7in Frans\u0131zlar Mardin, Urfa, Antep ve Mara\u015f’\u0131n kendi ellerinde bulunmas\u0131n\u0131 zarur\u00ee g\u00f6rm\u00fc\u015flerdi; bu tertipleri tahakkuk etmedi. Di\u011fer taraftan bu sayd\u0131\u011f\u0131m yerleri elinde tutan T\u00fcrklerin, F\u0131rat’\u0131n \u015fark\u0131nda \u00e7\u00f6l m\u0131nt\u0131kas\u0131na bir hudut dahilinde malik olmalar\u0131 ve F\u0131rat’\u0131n garb\u0131nda Halep m\u0131ntakas\u0131n\u0131 ellerinde tutmalar\u0131 co\u011frafi ve iktisad\u00ee bak\u0131mdan tabii bir taksim olacakt\u0131. Bu da m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131; \u015fu halde her iki taraf tabii olmayan co\u011fraf\u00ee \u015fartlar i\u00e7inde \u00e2ti i\u00e7in haz\u0131rlanma\u011fa mahk\u00fbm g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorlar. Biz, daha sakin ve daha kanaatk\u00e2r durumday\u0131z, yeni \u015fimendiferler ve yollarla co\u011fraf\u00ee ve iktisad\u00ee irtibatlar\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fczeltiyoruz. Siyas\u00ee anla\u015fmalarda Frans\u0131zlarla uysal ve bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 davran\u0131yoruz. B\u00fct\u00fcn bunlar Frans\u0131zlar\u0131 faal tedbirlerden ve daima uyan\u0131k endi\u015feden uzak tutam\u0131yor.
    Fransa’n\u0131n m\u00fccadele mevzular\u0131 \u015funlard\u0131r:
    1 – \u00c7\u00f6l \u015fimendiferi – \u015fark vil\u00e2yetlerimizle ba\u015fl\u0131ca iktisad\u00ee idar\u00ee ve asker\u00ee irtibat\u0131m\u0131z\u0131 te\u015fkil eden \u00e7\u00f6l \u015fimendiferi b\u00fct\u00fcn rol\u00fcn\u00fc bize taall\u00fbku itibar ile kaybetmek \u00fczeredir. Urfa, Antep, Malatya \u015fimendiferi bir taraftan, Urfa, Viran\u015fehir, Mardin m\u0131nt\u0131kas\u0131 ile Diyarbekir hatt\u0131 di\u011fer taraftan yollarla ba\u011flan\u0131rsa bizim m\u0131nt\u0131kam\u0131z\u0131n Frans\u0131z m\u0131nt\u0131kas\u0131na irtibat bak\u0131m\u0131ndan muhta\u00e7l\u0131\u011f\u0131, esas\u0131ndan kalkm\u0131\u015f olacakt\u0131r.
    2 – Frans\u0131z durumunda ikinci m\u00fccadele mevzuu iktisad\u00eedir. Bu mevzu, evvel\u00e2 ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131k \u015feklinde tebar\u00fcz ediyor. \u0130skenderun’dan Cizre’ye kadar Suriye hududu hemen hudut \u00fczerinde bulunan bir\u00e7ok ka\u00e7ak\u00e7\u0131 merkezleri ile bezenmi\u015ftir. Ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n bize verdi\u011fi zararlar\u0131 sayma\u011fa l\u00fczum yoktur; Frans\u0131z hududunda ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131k Frans\u0131z n\u00fcfuzunun ve siyas\u00ee kudretinin yay\u0131lma vas\u0131tas\u0131 olmak itibari ile ayr\u0131ca \u00f6nemlidir.
    Frans\u0131zlar hudut ahalisine menfaat temin ederek taraftar peyda etmi\u015f ve t\u00e2… Karadeniz sahiline kadar h\u00fck\u00fcmetle m\u00fccadele edecek haydut kollar\u0131 yeti\u015ftirmi\u015f oluyorlar.
    Cenuba ge\u00e7en ka\u00e7ak\u00e7\u0131lar Frans\u0131z memurlar\u0131 taraf\u0131ndan her t\u00fcrl\u00fc kolayl\u0131\u011f\u0131 bulurlar, sil\u00e2hlan ile gezebilirler; hudut boyunda yer yer ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131kla ge\u00e7inen ermeni ve T\u00fcrklerden m\u00fcrekkep, m\u00fcreffeh ve kuvvetli merkezler v\u00fccuda gelmesi, Frans\u0131zlar\u0131n siyas\u00ee istinat noktalan olmaktad\u0131r. Ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131kla sistematik muhafaza tedbirler ile m\u00fccadele ediyoruz. Bir ka\u00e7 seneden beri olduk\u00e7a iyi neticeler ald\u0131k. G\u00fcmr\u00fck muhaf\u0131zlar\u0131 ger\u00e7i azsa da i\u015fe yar\u0131yorlar. Hudut k\u0131t’alar\u0131 g\u00fcmr\u00fck muhaf\u0131zlar\u0131na istinat olmak \u00fczere hudut gerisinde haz\u0131rd\u0131rlar. G\u00fcmr\u00fck muhaf\u0131zlar\u0131 hudut k\u0131t’alar\u0131, jandarmalar takip i\u00e7in \u00e7ok kuvvettir; iki eksi\u011fimiz var:
    Birisi muhabere ve devriye vas\u0131tas\u0131d\u0131r. Motosiklet ve hatta z\u0131rhl\u0131 otomobilin devriye i\u00e7in l\u00e2z\u0131m oldu\u011fu ve hudut \u00fczerinde daha karakol yapmak icap etti\u011fi, s\u00f6ylenmi\u015ftir.
    \u0130kinci m\u00fchim eksik, muhtelif k\u0131talar ve te\u015fkil\u00e2t aras\u0131nda elbirli\u011fi ile \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n emin tutulmas\u0131d\u0131r. Bence hudut \u00fcst\u00fcndeki Valilerin birinci derecede al\u00e2kadar olmas\u0131 ve I. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn vakit vakit elbirli\u011fini temin edecek tedbirler alabilmesi l\u00e2z\u0131md\u0131r. Bug\u00fcn Frans\u0131z m\u0131nt\u0131kas\u0131ndan ka\u00e7ak\u00e7\u0131 ve haydutlar\u0131n en \u00e7ok Cizre m\u0131nt\u0131kas\u0131ndan i\u00e7eri girdikleri s\u00f6ylendi. Buradaki tertibat\u0131 ona g\u00f6re s\u0131kla\u015ft\u0131rmak icap etmektedir. Cenup hududunda daha al\u0131nmas\u0131 l\u00e2z\u0131m olan tedbirlerin g\u00fcmr\u00fck ve jandarma taraf\u0131ndan bir pl\u00e2n halinde haz\u0131rlanmas\u0131 muvaf\u0131kt\u0131r.
    Ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 en tesirli tedbir iktisad\u00eedir, yani ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck k\u00e2r olan maddelerin fiyatlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmektir. Tuz ve \u015feker hatlar\u0131ndaki indirme, bunlar\u0131n ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u00e2rs\u0131z bir hale getirdi\u011fi bana anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eimdi en k\u00e2rl\u0131 madde pamuklu ve ipeklidir. Ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n % 60 \u0131 bez ve % 10 u ipekli \u00fczerine oluyormu\u015f. \u015eimdiye kadar tuz % 15 i tutarm\u0131\u015f.
    Bez ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda bir fikir vermek \u00fczere \u015fu rakamlar\u0131 \u00f6\u011frendim:
    Mardin \u0130lbay\u0131’n\u0131n dedi\u011fine g\u00f6re, Mardin Vil\u00e2yeti, n\u00fcfus ba\u015f\u0131na bir toptan, y\u0131lda 260.000 top bez harcarm\u0131\u015f. Suriye hududundaki g\u00fcmr\u00fcklerden ge\u00e7mek \u00fczere verdi\u011fimiz kontenjan 3.000 top imi\u015f. B\u00fcy\u00fck a\u00e7\u0131k ka\u00e7ak olarak giriyor. Demek oluyor ki, hudut vil\u00e2yetlerinin bez ihtiyac\u0131 ucuz olarak temin olunmad\u0131k\u00e7a ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131ktan kurtulmak imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Ekonomi ve \u0130nhisar Vek\u00e2letlerinin bize bir tedbir bulmalar\u0131 zaruridir.
    3 – Kendi hududumuzdaki halk\u0131n Suriye ile ticaret yapmak ihtiya\u00e7lar\u0131 \u015fiddetlidir. Hayvan ve zahire satmak, F\u0131rat garbi i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemlidir; F\u0131rat \u015fark\u0131 i\u00e7in ise bu sat\u0131\u015f tek \u00e7aredir.
    Tecim (ticaret) bak\u0131m\u0131ndan bu ihtiya\u00e7 bizi \u00e7ok s\u0131k\u0131yor, Frans\u0131zlara \u00e7ok kudret veriyor.
    Zannederim ki, Frans\u0131zlarla yap\u0131lacak bir ticaret muahedesinde sat\u0131\u015f\u0131m\u0131za kolayl\u0131k kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak az g\u00fcmr\u00fck resmi ile ve hudut vil\u00e2yetleri ihtiya\u00e7lar\u0131na k\u00e2fi gelecek miktarda bez girmesini kabul etmek hem tecim hem ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131k m\u00fccadelesini kolayla\u015ft\u0131rabilir. Tedbirin cidd\u00ee deneme\u011fe de\u011feri vard\u0131r. M\u00fcmk\u00fcn olmazsa, biz geriden masrafla, hudut m\u0131nt\u0131kas\u0131na ucuz bez yollamak ve bu havali mahsul\u00fcn\u00fc de\u011ferlendirmek i\u00e7in ayr\u0131ca sun’\u00ee \u00e7areler aramak zorunda kalaca\u011f\u0131z.
    4 – Frans\u0131zlar\u0131n elinde \u00fcst\u00fcn bir m\u00fccadele vas\u0131tas\u0131, hudut \u00fczerinde v\u00fccuda getirdikleri d\u00fc\u015fman anas\u0131r perdesidir.
    Senelerden beri t\u00fcrl\u00fc vak’alardan ka\u00e7an K\u00fcrt ve Arap reisleri hudut \u00fczerinde yerle\u015fmi\u015flerdir. Ermeni merkezler vard\u0131r. \u015eimdi Nastur\u00ee isk\u00e2n\u0131 ile yeni bir tabaka meydana getiriyorlar. Bu unsurlar\u0131n tecav\u00fcz edememelerinin temin olunmas\u0131 ve huduttan uzak bulunmalar\u0131 i\u00e7in ahd\u00ee ahk\u00e2m vard\u0131r. Bu h\u00fck\u00fcmlerin do\u011fru tatbiki i\u00e7in bir taraftan sistematik takip ve taleplere devam etmeliyiz; fakat bu muhabereler fil\u00ee ve amel\u00ee vaziyet \u00fczerine kat’\u00ee bir \u00e7are de\u011fildirler ve olmayacaklard\u0131r.
    D\u00fc\u015fman unsurlar i\u00e7inde Nastur\u00eeler, Ermeniler ve \u00c7erkesler te\u015fkil\u00e2t\u0131 nihayet pasif ve tedaf\u00fc\u00ee mahiyettedir. Tecav\u00fcz\u00ee olan te\u015fkil\u00e2t, K\u00fcrt reisleri ve adamlar\u0131d\u0131r. Frans\u0131z istihbarat zabitleri her istedikleri anda K\u00fcrt reislerini \u00e7eteler halinde memleketimize sald\u0131rma\u011fa muktedirdirler.
    Bu mevzula u\u011fra\u015fmak, uzun zaman s\u00fcrecek mahirane tedbirler ister. Suriye’deki reisler bellidir; bunlar\u0131n bizdeki yuvalar\u0131n\u0131 dikkat ile tesbit m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr; yerine g\u00f6re muhaliflerini yeti\u015ftirmek veya yataklar\u0131n\u0131 yard\u0131m edemiyecek hale getirmek ve her geli\u015flerinde onlar\u0131 imha edecek surette haz\u0131rlanmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.
    Di\u011fer taraftan, Frans\u0131zlara d\u00fc\u015fman olan unsurlardan ayn\u0131 tertibi bizim v\u00fccuda getirmemiz de d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Fakat bu i\u015fin kolay oldu\u011funu sanmamal\u0131y\u0131z.
    Bir iki defa kar\u015f\u0131ya bizim taraf\u0131m\u0131zdan ge\u00e7en \u00e7eteler derhal imha edilmi\u015ftir. Bu hal bize mukabil tedbirin imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011funu de\u011fil haz\u0131rl\u0131ks\u0131z hemen yap\u0131l\u0131verecek bir i\u015f olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Geni\u015f\u00e7e mikyasta bir mah faaliyetinin m\u00fcdafaam\u0131z\u0131 kolayla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 umuyorum.
    Bir m\u00fcl\u00e2haza esas olarak g\u00f6z\u00fcm\u00fcz \u00f6n\u00fcnde durabilir: Frans\u0131zlar\u0131n K\u00fcrtleri kullanmak hevesine mukabil, biz Araplar\u0131 iyi muamele ile elde tutabiliriz.
    5 – Cenup hududunda gerek \u00e7iftlik gerek k\u00f6ylerin arazisi ikiye taksim edilmi\u015f ve \u00f6b\u00fcr taraftaki araziden T\u00fcrk tebaas\u0131n\u0131n istifade etmek hakk\u0131 \u00e2liden tan\u0131nm\u0131\u015f olmas\u0131, bug\u00fcn Frans\u0131zlara m\u00fcsait bir koz halindedir. \u00c7iftlik sahibini veya k\u00f6yl\u00fcy\u00fc her arzusuna r\u00e2m etmek, Frans\u0131z zabiti i\u00e7in kolay bir meseledir. Sulanacak veya hasat edilecek dar mevsimde k\u00f6yl\u00fcye herhangi sebeple \u00fc\u00e7 g\u00fcn m\u00fc\u015fk\u00fcl\u00e2t \u00e7\u0131karmak, m\u00fcracaat\u0131m\u0131z \u00fczerine sonra m\u00fc\u015fk\u00fcl\u00e2t kalksa da o k\u00f6yl\u00fcy\u00fc bunaltmak i\u00e7in k\u00e2fidir.
    G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, hudut \u00fczerindeki Arap unsurlar da Frans\u0131zlar\u0131 memnun etmek i\u00e7in muhta\u00e7t\u0131rlar. Beylerin irtibatlar\u0131n\u0131n daha ne kadar zarar verebilece\u011fini tasavvur etmek kolayd\u0131r. Bence bu meseleyi k\u00f6k\u00fcnden halletmelidir. \u0130ki tarafta kalan araziyi ahden tasfiye etmeli ve bizim tebaam\u0131za, yak\u0131nda bulunan bo\u015f araziden taviz vermeliyiz. Bir defa hudut, girilip \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131 l\u00fczumsuz hale gelirse bunda bizim istifademiz her bak\u0131mdan geni\u015f olacakt\u0131r.
    Frans\u0131z hududuna ait mahall\u00ee meseleleri bu tarzda arz etmi\u015f oluyorum. Y\u00fcksek \u0130cra Vekilleri bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri do\u011fru bulursa, Vekiller ayr\u0131 ayr\u0131 \u00e7al\u0131\u015facaklard\u0131r.
    Frans\u0131z hududu gerisinde irtibat yollar\u0131 da \u00f6nemli bir meseledir: Her \u015feyden evvel m\u00fccadelesi ile Frans\u0131zlar\u0131 y\u0131ld\u0131rm\u0131\u015f olan Mara\u015f, Antep, Urfa m\u0131nt\u0131kas\u0131n\u0131n ihtiya\u00e7tan d\u00fc\u015fmelerine veya menfaatle Frans\u0131zlara \u0131s\u0131nmalar\u0131na meydan vermemeliyiz. Frans\u0131zlar\u0131 d\u00fc\u015fman g\u00f6rmek, bu m\u0131ntaka i\u00e7in daimi bir g\u0131da olmal\u0131d\u0131r. Onun i\u00e7in Mara\u015f, Antep, Birecik, Urfa, Mardin gibi \u015fehirlerin ihtiya\u00e7lar\u0131na devletin yard\u0131m etmesi ve bunlar aras\u0131ndaki yolun iyi ve emniyette olmas\u0131 l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    Birecik hududa pek yak\u0131n ve nehir yata\u011f\u0131 \u00e7ok geni\u015f oldu\u011fundan, burada bir k\u00f6pr\u00fc yap\u0131lmas\u0131 yak\u0131n zamanda m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor. Muntazam bir (-bak k\u00f6pr\u00fc-) n\u00fcn emin bir yolla \u015fimdilik k\u00e2fi olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00fcmit ederim.
    Urfa’n\u0131n Viran\u015fehir, Mardin’e, Siverek, Diyarbekir’e ve k\u0131sa yoldan F\u0131rat’\u0131 bir k\u00f6pr\u00fc ile ge\u00e7erek bir taraftan Malatya, \u00f6b\u00fcr taraftan Antebe ayr\u0131ca ba\u011flanmas\u0131 laz\u0131md\u0131r.
    B\u00fct\u00fcn bu tedbirler cenup hududunda bizim co\u011fraf\u00ee h\u00e2kimiyetimizi kat’\u00ee ve huzurlu bir vaziyete kor. Bu halde b\u00fcy\u00fck siyaset sahas\u0131nda Frans\u0131zlar\u0131n bizim dostlu\u011fumuza verecekleri ehemmiyet daha ziyade artar.
    Mardin’e ait iki m\u00fcl\u00e2hazam daha vard\u0131r:
    Mardin, 260.000 n\u00fcfusludur ve hemen hi\u00e7 T\u00fcrk yoktur. \u00c7o\u011fu K\u00fcrt olmak \u00fczere, m\u00fchim miktarda Arap ve daha seyrek olarak Gildan\u00ee (Keldan\u00ee) gibi H\u0131ristiyan vard\u0131r. \u0130yi olan, merkezin ve belki Midyat gibi yerlerin T\u00fcrkl\u00fc\u011fe hevesli olmalar\u0131d\u0131r. Mardin ve Midyat’ta herkesi yeni T\u00fcrk soyadlar\u0131 ile kayna\u015fma\u011fa arzulu buldum. Savur’da da vaziyet b\u00f6yle idi. H\u0131ristiyan Gildaniler (Keldan\u00ee) \u00e7al\u0131\u015fkan, muti ve yerlerinden \u00e7\u0131kar\u0131lmaktan ba\u015fka bir kayg\u0131 i\u00e7inde de\u011fildirler.
    Mardin’de i\u00e7 siyasam\u0131z bu durumdan m\u00fclhem olmak gerektir. Burada daha ziyade kuvvetli ve iyi idare ile beraber unsurlar aras\u0131nda muvazene, bahusus azl\u0131klar\u0131 H\u00fck\u00fbmete yak\u0131n ve s\u0131cak tutmak yolunu g\u00fctmeliyiz. Savur’dan Basbirin’e giderken rasgeldi\u011fim Gildan\u00ee k\u00f6ylerinin yerlerinden \u00e7\u0131kar\u0131lmamalar\u0131n\u0131 1. Gn. \u0130sp.’e tebli\u011f ettim, Mardin Vil\u00e2yeti’nden \u00e7\u0131kar\u0131lacak H\u0131ristiyan veya Araplar\u0131n yerlerini K\u00fcrtler derhal dolduracaklard\u0131r. Bu hal bizim i\u00e7in pek zararl\u0131d\u0131r. Di\u011fer taraftan, Suriye’de Frans\u0131z K\u00fcrt siyasas\u0131na kar\u015f\u0131 bu Araplar bizim mukabil vas\u0131tam\u0131z olacaklard\u0131r.
    Mardin’e ait di\u011fer m\u00fcl\u00e2hazam: Vil\u00e2yet merkezinin Savur’a nakli d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00fczerindedir. Mardin’in \u00e7ok yoku\u015flu bir \u015fehir, suyu az ve hududa yak\u0131n olmas\u0131, di\u011fer taraftan Savur’un daha i\u00e7erde, sulak ve mahsuldar bir \u00e7evrede ve ovadan Diyarbekir’e ba\u011flanmas\u0131 sebebleri, il merkezinin de\u011fi\u015ftirilmesi d\u00fc\u015f\u00fcncesine yer vermi\u015ftir. Mardin, \u015fark\u0131n tek \u015fimendifer istasyonu durumunu kaybettikten sonra, zaten fakirle\u015fmekte ve d\u00fc\u015fmektedir. \u0130l merkezi de\u011fi\u015firse s\u00fcratle da\u011f\u0131l\u0131r ve hudutta bir k\u00f6y haline gelir. Bu durum, Frans\u0131z n\u00fcfuzunun Mardin’i de alarak, \u015fimale do\u011fru yay\u0131lmas\u0131 demektir. Bunun i\u00e7in, Devlet kuvveti ile ve il merkezinin menfaatleri ile ba\u011flanacak halkla, Mardin’i Frans\u0131z n\u00fcfuzuna kar\u015f\u0131 bir m\u00fccadele istinad\u0131 olarak tutmak m\u00fcl\u00e2hazas\u0131, bence b\u00fct\u00fcn m\u00fcl\u00e2hazalardan \u00fcst\u00fcnd\u00fcr. Merkez de\u011fi\u015ftirme ihtimali olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kesin olarak herkesin bilmesinde fayda g\u00f6r\u00fcr\u00fcm.
    Midyat’a iki defa u\u011frad\u0131m: mamurca bir Arap \u015fehridir. Bizim burada bir alay\u0131m\u0131z var, \u015fehir ve alay susuzluktan muzdariptirler. Su getirmek, y\u00fcz bin lira kadar bir masraf istedi\u011fini s\u00f6ylediler. Buna bir \u00e7are bulmak l\u00e2z\u0131m oldu\u011funu zannederim.
    Mardin Vil\u00e2yeti d\u00e2hilinde petrol arama i\u015fi ile temas ettik. Petrol m\u0131nt\u0131kalar\u0131 hakk\u0131nda m\u00fchendisler bir iki g\u00fcn bize izahat verdiler. Baspirin sondaj\u0131 600 metreyi ge\u00e7mi\u015ftir. Burada petrol \u00e7\u0131kmas\u0131 ya 600 veya 1.000 M. de umuluyor. 600 ihtimali ki zaten zay\u0131f g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu, art\u0131k ge\u00e7mi\u015f demektir. 1.000 metreyi 1935 senesi i\u00e7inde bulmam\u0131z muhtemeldir.
    Baspirin sondaj kuyusunun arazi tabakalar\u0131 Gerc\u00fc\u015f’te ve yery\u00fcz\u00fcnde m\u00fctalaa olunuyor. M\u00fchendis burada bize tafsil\u00e2t verdi. Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, \u015fimdilik en m\u00fchim petrol havzam\u0131z: Hasankeyf-Siirt-Baspirin ve daha \u015fark\u0131d\u0131r. Bu m\u0131nt\u0131kada nerede \u00e7\u0131karsa emniyetle ve hakimiyetle i\u015fletebilece\u011fimiz kanaatindeyim.
    Mardin Vil\u00e2yeti umum\u00ee olarak, \u015fark\u0131n ye\u015fil ve mamur bir ili say\u0131labilir. Mardin’i bitirmeden evvel, \u015funu da s\u00f6yleyeyim ki, Nusaybin ve Cizre kaza merkezlerinin iyi idaresini ve m\u00fcthi\u015f s\u0131tmadan kurtar\u0131lmas\u0131n\u0131, siyas\u00ee bir zaruret g\u00f6r\u00fcr\u00fcm.
    Frans\u0131zlar\u0131n hudut boyunda, mamure g\u00f6steri\u015fi siyasas\u0131na kar\u015f\u0131 s\u00f6n\u00fck ve c\u0131l\u0131z g\u00f6r\u00fcnmekten sak\u0131nmak isterim. <\/p>\n

    Siirt<\/strong>
    <\/strong>Midyat’tan Siirt’e, do\u011fru bir yoldan ve Hend\u00fck’te Dicle’yi sal ile ge\u00e7erek geldik. Yol acele haz\u0131rlanm\u0131\u015f, tesviyeden ibaretti ve \u00e7ok sarp, \u00e7ok tehlikeli g\u00fczerg\u00e2htan ge\u00e7iyordu. Mardin ve Midyat’\u0131n do\u011fru Siirt \u00fczerinden \u015fimale ba\u011flanmas\u0131nda fayda oldu\u011funu zannederim. K\u0131\u015f\u0131n karla kapanmayaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ediyorum. Zaman ile bu yolu bir \u015fose olarak tabi\u00ee, daha iyi ke\u015ffolunmu\u015f bir g\u00fczerg\u00e2hta, v\u00fccuda getirmek l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    Siirt’in \u015fehre ait ve vil\u00e2yete ait, iki hususiyeti vard\u0131r: Siirt, T\u00fcrkl\u00fc\u011fe hevesli bir Arap \u015fehridir. F\u0131rka merkezimizdir. T\u00fcccar ve h\u00fck\u00fcmete yak\u0131n, muti halk\u0131 vard\u0131r. Havas\u0131 gayet iyi olan Siirt, susuz, pis bir trahom merkezidir. \u015eark\u0131ndan Botan \u00c7ay\u0131, garbinden gezer, Pa\u015for \u00c7aylar\u0131, g\u00fcr nehirler halinde akarken, Siirt’e su getirmek b\u00fcy\u00fck paralara ihtiya\u00e7 g\u00f6stermektedir.
    Subaylar ve i\u015fyarlar bug\u00fcnk\u00fc muvasalas\u0131zl\u0131ktan, hastal\u0131ktan, tozdan ve susuzluktan, g\u00fcm\u00fc\u015f para s\u00fcr\u00fcm\u00fcnden pek muzdariptirler.
    Botan’dan su ve elektrik getirmek, bir ke\u015ffe g\u00f6re 750,000 lira masraf istermi\u015f; b\u00fct\u00fcn Siirt 750.000 lira de\u011fmez. Ta\u015fla al\u00e7\u0131dan 10-15 g\u00fcnde yap\u0131lan evler nihayet 20 sene dayan\u0131rm\u0131\u015f. Ben \u00f6yle g\u00f6rd\u00fcm ki, Siirt’in do\u011fusunda veya bat\u0131s\u0131nda yak\u0131n bir su ba\u015f\u0131na nakli en do\u011fru karar olacakt\u0131r. Halk, kolayca yeni H\u00fck\u00fbmet merkezine ge\u00e7ecek ve \u015fehrini az zamanda yeniden kuracakt\u0131r.
    Siirt’in do\u011fuya naklini tercih ederim. Som K\u00fcrt’le mesk\u00fbn olan Siirt vil\u00e2yetinde ba\u015fl\u0131ca kuvvetimiz idare merkezlerimiz, memurlar\u0131m\u0131z ve zabitlerimizdir. Bu merkezin i\u00e7erde bulunmas\u0131 hulul\u00fcm\u00fcz\u00fc kolayla\u015ft\u0131r\u0131r.
    Vil\u00e2yet olarak, Siirt, \u015e\u0131rnak, Eruh, Pervari, \u015eirvan, Garzan, Be\u015firi kazalar\u0131ndan m\u00fcrekkeptir. Bunlar\u0131n hepsi K\u00fcrt’t\u00fcr. Siirt daha \u015farka al\u0131n\u0131rsa Be\u015firi’nin Diyarbekir’e al\u0131nmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclecektir.
    Siirt Vil\u00e2yeti’nde idare merkezlerimiz \u00e7ok kuvvetli olmal\u0131d\u0131r. \u00c7ok kuvvetli idareyi \u015f\u00f6yle hul\u00e2sa ederim: Muktedir idare amirleri; hi\u00e7 bir zaman m\u00fcnhal yok; memur ve subaylar\u0131n evleri ve devlet daireleri yap\u0131lm\u0131\u015f; icab\u0131nda konup kald\u0131r\u0131lmak \u00fczere \u00f6zel adliye rejimi; hudut te\u015fkil\u00e2t\u0131 tamam; k\u00e2fi yol.
    Halk\u0131n i\u00e7ine girmek, Mutki ve Sason gibi, b\u00fct\u00fcn Siirt Vil\u00e2yeti’nde \u00f6nemli i\u015ftir. Halk\u0131n i\u00e7ine behemehal girmeliyiz. \u015eimdiki halde halk daha \u00e7ok kendi a\u011falar\u0131 elindedir. Halk\u0131n i\u00e7ine girmek i\u00e7in buralarda seyyar doktorlar\u0131 tesirli bir tedbir olarak g\u00f6z \u00f6n\u00fcne almal\u0131y\u0131z.
    Siirt Vil\u00e2yeti bu g\u00fcnk\u00fc halinde en su y\u00fcz\u00fcnde bulundu\u011fumuz bir m\u0131nt\u0131kad\u0131r.
    Bitlis<\/strong>
    <\/strong>Bitlis’e iptida\u00ee yolundan Bitlis \u00e7ay\u0131 boyunca geldik. Bitlis, vil\u00e2yet merkezi halinden \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra, d\u00fc\u015fme\u011fe ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u015eimdi halk\u0131n \u00fcmidi \u015fimendiferin Bitlis’ten ge\u00e7mesidir. Halbuki \u015fimdiye kadar transit ve ticaret merkezi halinde ya\u015fayan Bitlis, \u015fimendifer ge\u00e7ip Van’a gittikten sonra bu transit merkezli\u011fini de kaybedecektir.
    Bitlis, Hizan ve Mutki aras\u0131nda sun\u00ee olarak daima Devlet kuvveti ile v\u00fccuda getirilmi\u015f bir T\u00fcrk \u015fehri ve merkezidir. Yine ancak Devlet tedbiri ile bir T\u00fcrk merkezi olarak durabilir. B\u0131rak\u0131l\u0131rsa, az zamanda bir K\u00fcrt k\u00f6y\u00fc haline gelmesi ve bu suretle Mutki, Hizan, \u015eirvan, Garzan m\u0131nt\u0131kas\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e i\u015fitecekleri bir yer olmaks\u0131z\u0131n k\u00fctle olmalar\u0131 muhtemeldir. Bitlis olmasayd\u0131, bizim onu yaratmam\u0131z icap edecek idi. Bu m\u00fcl\u00e2hazan\u0131n neticesi \u015fudur:
    Bitlisi kuvvetli bir merkez olarak bir T\u00fcrk yuvas\u0131 ve kalesi halinde tutmal\u0131y\u0131z. Bitlis halk\u0131, etraf\u0131ndaki K\u00fcrt m\u0131nt\u0131kaya hul\u00fbl etme\u011fe al\u0131\u015fk\u0131nd\u0131r. Onlar\u0131n bu hassas\u0131 T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7in bize bulunmaz bir yard\u0131mc\u0131d\u0131r. Etraf\u0131ndaki bir iki kaza ile Bitlis Vil\u00e2yeti’ni s\u00fcratle iade etmeliyiz. Merkezin imar\u0131 ufak tedbirlerle – Evkaf\u0131n \u00e7ar\u015f\u0131y\u0131 imar etmesi, orta mektebin kuvvetli tutulmas\u0131, a\u011f\u0131r ceza mahkemesi, halkevine yard\u0131m gibi- \u015fehir canl\u0131 tutulabilir. \u015eimendifer’in Bitlis’ten ge\u00e7mesini tercih etmeliyiz. Gerek \u015fimendifer i\u015f\u00e7ilikleri ve i\u015fyarl\u0131klar\u0131 gerekse K\u00fcrt ve Arap m\u0131nt\u0131kalar\u0131nda ufak yerli memurluklar, Bitlislilere hasredilebilir.
    Bir y\u00fcn dokuma merkezi, bir ceviz ziraat ve ticareti merkezi olmas\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Elektrik merkezi olarak istidat g\u00f6stermektedir. E\u011fer ufak bir end\u00fcstri merkezi yapabilirsek, iptida\u00ee maddelerin toplanma ve pazaryeri olarak Bitlis T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc etrafa \u00e7ok m\u00fcessir olacakt\u0131r. Bu halde Bitlis \u015fimalden veya cenuptan k\u00fclt\u00fcrel veya siyasal yay\u0131lma\u011fa kar\u015f\u0131 esasl\u0131 bir m\u00fcdafaa noktai istinad\u0131 kal\u0131r. Bitlisin tarihi bu vazife i\u00e7in emniyet vericidir.
    Van<\/strong>
    Bitlis’ten sonra Rahova D\u00fcz\u00fc’n\u00fc ge\u00e7erek Van G\u00f6l\u00fc kenar\u0131nda Tatvan’a geldik.
    Evvel\u00e2 Rahova D\u00fcz\u00fc’nden bahsetmek isterim: Rahova D\u00fcz\u00fc, k\u0131\u015f\u0131n kar tipilerinin en \u015fiddetli oldu\u011fu bir sahad\u0131r.
    Bu sebeple Rahova D\u00fcz\u00fc karla k\u0131\u015f\u0131n kesif ve kal\u0131n bir tabakada \u00f6rt\u00fcl\u00fcyor. Yaz gelinceye kadar Van havalisinin ve Mu\u015f taraf\u0131n\u0131n Bitlis’le irtibat\u0131 kesiktir. Rahova D\u00fcz\u00fc’n\u00fcn k\u0131\u015f i\u00e7in m\u00fcthi\u015f bir mani oldu\u011fu kanaati umumidir ve \u00e7ok kuvvetlidir, Demek ki \u015fimal ile cenup aras\u0131nda irtibat meselesini Rahova D\u00fcz\u00fc kenar\u0131ndan veya d\u0131\u015f\u0131ndan esasl\u0131 olarak aramak zorunday\u0131z. Demiryolu Bitlis’ten ge\u00e7erek Van G\u00f6l\u00fc kenar\u0131na bu zoru hallederek gelecektir. Fakat o zamana kadar ve hatta demiryolu geldikten sonra da Bitlis’le Van G\u00f6l\u00fc aras\u0131nda ve Bitlis’le Mu\u015f aras\u0131nda k\u0131\u015f\u0131n kapanmayan bir g\u00fczerg\u00e2h bulmal\u0131y\u0131z.
    Tatvan’da S\u00fcrmene’den getirilen muhacirleri ve onlar\u0131n evlerini g\u00f6rd\u00fcm. \u0130lk g\u00f6r\u00fc\u015fte insana iyi tesir yapan bu muhacir k\u00f6y\u00fc \u015fik\u00e2yet\u00e7ilerle doludur. Evlerin dam\u0131na konan kiremitler kar\u0131 tutmuyor, taban toprak, pencereler muhafazas\u0131z ve S\u00fcrmeneliler m\u00fchim k\u0131sm\u0131 sanatk\u00e2r olduklar\u0131 i\u00e7in ge\u00e7imlerinden muzdariptirler. Karadeniz’in n\u00fcfusunu ge\u00e7indirmeyen kalabal\u0131k m\u0131nt\u0131kas\u0131na bir nefes ve ge\u00e7im yeri olarak d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz Van G\u00f6l\u00fc kenar\u0131ndan ilk yerle\u015ftirdi\u011fimiz S\u00fcrmeneliler, memnun olmazlarsa b\u00fct\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcnce akamete u\u011frayacakt\u0131r.
    I. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcnden Tatvan muhacirleri ile bilhassa me\u015fgul olmas\u0131n\u0131 rica ettim.
    Tatvan’da iki motora binerek ve Van G\u00f6l\u00fc’n\u00fcn cenup k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131 takip ederek Van’a geldik.
    Van G\u00f6l\u00fc’n\u00fcn \u015fimal k\u0131y\u0131s\u0131 daha ziyade mesk\u00fbndur. Mevcut \u015fehirler umumiyetle T\u00fcrk’t\u00fcr. Cenup sahili sarp ve ye\u015fil da\u011flar\u0131n dar ve k\u0131sa derelerle ye\u015fil eteklerinden ibarettir. Eski Ermeni k\u00f6yleri bo\u015ftur. Y\u00fcksek ve karl\u0131 da\u011flar Hizan, M\u00fck\u00fcs ve \u015eatak K\u00fcrtler ile mesk\u00fbndur. Burada \u015fimdi Geva\u015f bir T\u00fcrk \u015fehri olarak ye\u015fil ve sulak bir sahada bulunuyor. Halk tembel ve fakir bir haldedir.
    Van iskelesine \u00e7\u0131kar \u00e7\u0131kmaz muhacirlerin \u015fik\u00e2yetleri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131m. \u0130skeledeki bir b\u00fcy\u00fck k\u00f6ye S\u00fcrmeneliler ve \u0130ran’dan gelen T\u00fcrk muhacirleri yerle\u015ftirilmi\u015f; Her ikisi hallerinden \u00e7ok \u015fik\u00e2yet ettiler. K\u0131ymetli olan S\u00fcrmenelilerdir. Birinci Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck’ten bunlar\u0131n halini s\u00fcratle \u0131slah etmesini rica ettim. \u0130skeleden sonra geni\u015f bir harabeden ge\u00e7tik. Harabe duvarlar y\u0131\u011f\u0131n\u0131 halindedir. Duvarlar\u0131n aralar\u0131 bo\u015f yahut bah\u00e7e veya tarlad\u0131r; duvarlar hep kerpi\u00e7 malzemesiyle bildi\u011fimiz eski \u015fehir harabelerinden fark ederler; \u0130leride yeni Van \u015fehri yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakit onunla g\u00f6l aras\u0131n\u0131 kaplayan bu kerpi\u00e7 harabesinin temizlenmesi ayr\u0131ca bir s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 mesele olacakt\u0131r.
    3 km. kadar s\u00fcren harabeden ge\u00e7tikten sonra yeni Van’a giriliyor; Bitlis’in ta\u015f binalar\u0131n\u0131 ge\u00e7tikten sonra art\u0131k ta\u015f binalara pek seyrek rast gelece\u011fiz. Van G\u00f6l\u00fc etraf\u0131 ise k\u00e2milen kerpi\u00e7tir. Van etraf\u0131nda yap\u0131 gereci ilk mesele olarak g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yor. Tu\u011fla, Kiremit, Kire\u00e7li har\u00e7 yeniden meydana getirilecek mevzulard\u0131r. Y\u00fcz sene dayanan dayanakl\u0131 kerpi\u00e7lerden bahs olunuyor. Bu s\u00f6zlere fazla k\u0131ymet atfetmedim. Van’dan itibaren \u015fimalin b\u00fct\u00fcn karl\u0131k m\u0131nt\u0131kas\u0131nda en eyi dam malzemesi olarak \u00e7inko g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, Ruslar Karsta ve Sar\u0131kam\u0131\u015f’ta dik \u00e7at\u0131l\u0131, boyal\u0131 \u00e7inkolar\u0131 kullanm\u0131\u015flar. D\u0131\u015fardan tedarik olunan \u00e7inko bir tarafa b\u0131rak\u0131l\u0131rsa d\u00fcz damlar umum\u00ee manzaray\u0131 te\u015fkil eder. Tatvan ve iskeledeki iki muhacir k\u00f6y\u00fcnde tecr\u00fcbe edilen kiremitlerde muvaffak olunamamas\u0131 fena bir ba\u015flang\u0131\u00e7t\u0131r. Dam i\u00e7in e\u011fri sat\u0131hl\u0131, d\u00fcz arduaz kareleri kullanmak tecr\u00fcbe olunacak bir fikir g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.
    Van halk\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck, fakir, trahomlu bir tesir yapar. As\u0131l Vanl\u0131lardan m\u00fchim k\u0131sm\u0131 hen\u00fcz d\u00f6nmemi\u015f. \u015eimdiki halk derlemedir. B\u00fct\u00fcn halk\u0131n \u00fcmidi Devletin g\u00f6sterece\u011fi al\u00e2kad\u0131r. \u015eehir olarak Van’\u0131n \u00f6zel bir surette tetkiki hangi malzeme, nas\u0131l pl\u00e2n ile, nerede yeni \u015fehrin kurulaca\u011f\u0131 tespit edilmelidir. Sonra devlet daireleri, memur evleri, k\u00fclt\u00fcr kurumlar\u0131 ve ekonomik uzuvlar\u0131 pl\u00e2n d\u00e2hilinde meydana getirilmelidir. Sa\u011flam b\u00fcnyeli iyi bir Van \u015fehri \u015farkta Cumhuriyet’in \u00f6nemli bir temeli olacakt\u0131r. B\u00f6yle bir temel T\u00fcrk h\u00e2kimiyeti i\u00e7in her bak\u0131mdan l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    Van etraf\u0131 geni\u015f, isk\u00e2n i\u00e7in m\u00fcsait \u015fartlar\u0131 haizdir. Van etraf\u0131 \u00e7ok sulakt\u0131r. Ve halk \u00f6teden beri sulamaktan istifadeye al\u0131\u015f\u0131kt\u0131r. Muhtelif memba ve akarsulardan harklar yap\u0131larak sulama te\u015fkil\u00e2t\u0131, kurulmu\u015ftur. Bu g\u00fcn bu harklar \u00e7ok yerde tamire muhta\u00e7t\u0131r. Fakat a\u015fa\u011f\u0131da s\u00f6yleyece\u011fim gibi tamir masraf\u0131 azd\u0131r. Su kanallar\u0131n\u0131n en eski ve me\u015fhuru Havasor (Avasor – K\u0131z\u0131lsu) cenubundan gelen \u015eamram kanal\u0131d\u0131r. Memba\u0131ndan g\u00fcr bir surette \u00e7\u0131kan su kanalla bug\u00fcn Havasor Deresi’ni \u00fcst bir k\u00f6pr\u00fcden ge\u00e7iyor ve Edremit’e ve Van civar\u0131na hal\u00e2 gelebiliyor.
    Di\u011fer bir kanal Havasor cenubundan Geva\u015f civar\u0131na kadar gidermi\u015f. Su boldur. Gerek \u015eamram’\u0131n, gerek Van etraf\u0131ndaki di\u011fer kanallar\u0131n tamiri 100 il\u00e2 150 bin lira tahmin olunuyor.
    Van ve civar\u0131n\u0131n \u0131slah\u0131na ba\u015flarken ilk yap\u0131lacak i\u015f su kanallar\u0131n\u0131n tamiridir.
    Van cenubundaki Havasor Vadisi’ni gezmekten maksad\u0131m vakti ile m\u00fcreffeh Ermeni k\u00f6yl\u00fcleri taraf\u0131ndan i\u015fgal olunan yerleri g\u00f6rmekti. Bu havali bo\u015ftur. Tedricen K\u00fcrtlerle dolmaktad\u0131r. Bu kadar bo\u015f yerlerde \u0130ran’dan, \u00c7\u0131ld\u0131r’dan ve Erivan’dan gelen pek az muhacirlerin hala \u015fik\u00e2yet\u00e7i ve yerle\u015fememi\u015f bulunduklar\u0131n\u0131 g\u00f6rmek insan\u0131 meyus eden bir \u015feydir. Geva\u015f’tan evvelce bir iki kelime s\u00f6ylemi\u015ftim. Van civar\u0131ndaki Edremit Bah\u00e7eleri \u015f\u00f6hretli bir yer olarak g\u00f6steriliyor. \u015eamram’\u0131n bozuklu\u011fundan sular\u0131n yetmedi\u011fi anla\u015f\u0131ld\u0131. Mevyalar genel olarak k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015f, soysuzla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.
    Van G\u00f6l\u00fc’nden istifade \u00fczerine bir iki \u015fey s\u00f6ylemek isterim: Marmara gibi bir denizde kay\u0131k ve yelkenli hemen hi\u00e7 g\u00f6r\u00fclmez. M\u00fckemmel bir irtibat sahas\u0131 bu g\u00fcn i\u015fe yaramaz bir mani halindedir. Van G\u00f6l\u00fc \u0130\u015fletme \u0130daresi’nin motorlar\u0131 I. ve II. mevki Marmara nakliyat\u0131ndan fazla \u00fccret al\u0131rlar. \u0130\u015fletmenin b\u00fct\u00fcn b\u00fct\u00e7esini hazine verir. Buna mukabil ucuz fiyatla nakliyat yapmak \u015fimdiye kadar i\u015fletmenin akl\u0131na gelmemi\u015ftir. R\u00f6mork\u00f6r\u00fcn II. mevki \u00fc\u00e7 k\u00fcsur liraya ta\u015f\u0131mas\u0131na mukabil kamyonun bir liraya ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 Erci\u015f’te bana anlatt\u0131lar.
    Biraz ak\u0131l ve intizam ile Van G\u00f6l\u00fc m\u00fckemmel bir nakliye sahas\u0131 olacakt\u0131r.
    Van etraf\u0131nda Bargir’de petrol varm\u0131\u015f. Ruslar i\u015fletmi\u015fler. Yerli ihtiya\u00e7 i\u00e7in olsun tetkik edilmesi l\u00e2z\u0131md\u0131r. \u015eatak’ta kuvvetli bir linyit m\u0131nt\u0131kas\u0131 varm\u0131\u015f. \u0130mtiyaz\u0131 verilmek \u00fczere imi\u015f. Yerli imtiyaz sahipleri elinde hi\u00e7 bir istifade vermeyecek olan k\u00f6m\u00fcr\u00fcn tetkik edilmesini ve de\u011feri varsa devlet taraf\u0131ndan i\u015fletilmesini zaruri g\u00f6r\u00fcr\u00fcm.
    Gerek cenup da\u011flar\u0131, gerek \u015fimal sahilindeki \u015fehirler itibari ile Van havalisi de bir ceviz m\u0131nt\u0131kas\u0131d\u0131r. Bana denildi\u011fine g\u00f6re b\u00fct\u00fcn Hakk\u00e2ri cevizlik imi\u015f. Meyve ve a\u011fa\u00e7 olarak ceviz Van i\u00e7in \u00f6nemli bir ekonomi mevzuu olabilir.
    Van etraf\u0131nda bir mamure kurulmas\u0131 i\u00e7in bol sulama imk\u00e2n\u0131, Van G\u00f6l\u00fc, k\u00f6m\u00fcr ve petrol gibi \u015fartlar \u00e7ok \u00fcmit verici ve te\u015fvik edici manzara g\u00f6steriyor. \u0130\u015fler tanzim olunur ve Karadenizliler memnun edilebilirse Van etraf\u0131 kolayl\u0131kla geli\u015febilir, \u0130ran yakininde b\u00f6yle bir mamur merkezin ve m\u0131nt\u0131kan\u0131n de\u011feri meydandad\u0131r.
    Van’dan sonra g\u00f6l kenar\u0131n\u0131 takip ederek Muradiye Suyu’nu (Bendimah\u00ee) ge\u00e7tik. Ernis K\u00f6y\u00fc’ne geldik. Buras\u0131 i\u015fletme idaresinin tersanesi ve merkezidir. Tamirhanesi ve bir tak\u0131m binalar\u0131 var. Buras\u0131n\u0131 esasen muharebe esnas\u0131nda Ruslar kurmu\u015flar. Ve yukardan buraya bir de dekovil hatt\u0131 getiriyorlarm\u0131\u015f. Ger\u00e7i limand\u0131r, fakat b\u00fct\u00fcn g\u00f6l i\u00e7in en sapa yerdedir. Biz Van’\u0131n k\u0131\u015f\u0131n kapanmayacak surette muvasalas\u0131n\u0131 cenuptan d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz i\u00e7in ve Van civar\u0131na demiryolu en \u00e7abuk olarak yine cenuptan gelece\u011fi i\u00e7in tersanenin hen\u00fcz iptida\u00ee halde iken Tatvan civar\u0131na naklolunmas\u0131 m\u00fcnasiptir. M\u00fcnasip bir liman bulunaca\u011f\u0131n\u0131 \u00fcmit ediyorum. Ben ge\u00e7ti\u011fim zaman, yani 11 Temmuz 935 g\u00fcn\u00fc bir M\u00fclkiye M\u00fcfetti\u015fi Ernis’in hesaplar\u0131na bak\u0131yordu. M\u00fcfetti\u015fin kanaati nereye var\u0131rsa vars\u0131n idarenin yeni bir zihniyetle, modern bir surette iktisat veya Naf\u0131a Vek\u00e2leti taraf\u0131ndan i\u015fletilmesi icap edecektir.
    Erci\u015f T\u00fcrk \u015fehrinde bir ka\u00e7 saat kald\u0131m. K\u00fcrt isyan\u0131nda \u015fehri m\u00fcdafaa eden halk\u0131n kahramanl\u0131k hik\u00e2yelerini heyecanla dinledim. \u015eehir i\u00e7inde, say\u0131labilecek ciddi ve iki \u00fc\u00e7 g\u00fcn devam eden muharebeyi halk b\u00fcy\u00fck bir cesaretle ve muzafferiyetle bitirmi\u015ftir.
    Adilcevaz Nahiyesi bah\u00e7elik \u015firin bir T\u00fcrk kasabas\u0131d\u0131r.
    Bu gece Ahlat’ta yatt\u0131k. Ahlat \u00e7ok i\u015fitti\u011fim hat\u0131ralar\u0131na g\u00f6re bana daha eksik bir tesir yapt\u0131. Fakat bu havaliye g\u00f6re yine \u015firin esasl\u0131 bir T\u00fcrk \u015fehridir.
    Van etraf\u0131ndaki T\u00fcrk kasabalar\u0131 hep mektep isterler. Erci\u015f \u0130lk Mektebi fena idi. Adilcevaz Mektebi ise daha fena idi. Eksikler husus\u00ee idarelerin yaln\u0131z eksi\u011fi g\u00f6rmesiyle giderilebilecek \u015feylerdi. Mesel\u00e2 s\u0131ralar\u0131 k\u00e2fi olmad\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ocuklar\u0131n gidememesi gibi sebepleri bana s\u00f6ylediler.
    B\u00fct\u00fcn T\u00fcrk kasabalar\u0131 etraflar\u0131na T\u00fcrk muhacirleri getirilmesini isterler. Umman i\u00e7inde kalm\u0131\u015f gibi, T\u00fcrk sitelerinin bo\u015fluktan ve yaln\u0131zl\u0131ktan \u00fcrk\u00fcnt\u00fc hissettikleri sezilir. Dikkate de\u011feri vard\u0131r ki halk T\u00fcrk muhacirleri isterken yeni geleceklerin yeni ziraat usullerini kendilerine \u00f6rnek vererek \u00f6\u011freteceklerinden \u00fcmitlidirler. \u00c7ift\u00e7ili\u011fi fena yapt\u0131klar\u0131n\u0131, hatta k\u00e2fi derecede \u00e7al\u0131\u015fkan olmad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u0131zlanarak anlat\u0131rlar. Alt\u0131 aydan fazla karla kapal\u0131, muvasalas\u0131z ve i\u015fsiz ya\u015fay\u0131\u015f, ya\u015fay\u0131\u015f olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015flard\u0131r.
    Memurlar\u0131m\u0131z\u0131n s\u0131k de\u011fi\u015fmesi ve uzun m\u00fcddet m\u00fchim vazifelerin m\u00fcnhal kalmas\u0131, Van Vil\u00e2yeti’nde g\u00f6ze \u00e7arpan bir gerilik g\u00f6sterir. Ben Van’da iken Erci\u015f Kaymakam\u0131 vek\u00e2let ediyordu. Cumhuriyetten beri bir say\u0131ya g\u00f6re 13. olan vali yeni gelmi\u015f bulunuyordu. Van’da yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fct\u00fcn i\u015f bir cadde \u00fczerinde bir ka\u00e7 d\u00fckk\u00e2ndan ibarettir. 13 valinin her biri bir program g\u00fctm\u00fc\u015f ve her birinin program\u0131 di\u011ferinden ayr\u0131 olmu\u015ftur. Seyahatim esnas\u0131nda Erci\u015f ve Adilcevaz gibi \u015fimal kasabalar\u0131nda yirmi g\u00fcnden beri iskele yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler.
    Van G\u00f6l\u00fc bal\u0131k noktai nazar\u0131ndan da al\u00e2kaya de\u011ferlidir.
    Meyve yeri say\u0131lan Erci\u015f, Adilcevaz ve Ahlat’ta meyveler dejeneredir. Cevizler daha canl\u0131d\u0131r. Hatta ceviz marangozlu\u011funun olduk\u00e7a iptida\u00ee m\u00f6blesi, sandalyesini g\u00f6rd\u00fck. Ahlat’ta bildi\u011fimiz zahireden ba\u015fka az miktarda patates yeti\u015fiyor. Burada ziraat mal\u00fbmat\u0131n\u0131 kaymakam\u0131n tavsiyesi ile Ziraat Odas\u0131 Reisi’nden ald\u0131m. G\u00f6l vapurlar\u0131 Ahlat’ta hi\u00e7 u\u011framazm\u0131\u015f. Ahlat’tan sonra tekrar Rahova D\u00fcz\u00fc’nden ge\u00e7erek Mu\u015f Ovas\u0131’na girdik. Geni\u015f ve bo\u015f ovadan Mu\u015f’a vard\u0131k.
    Mu\u015f<\/strong>
    \u00dc\u00e7 d\u00f6rt bin n\u00fcfuslu ufak ve iptida\u00ee bir kasaba. H\u00fck\u00fcmet Kona\u011f\u0131 yar\u0131m. Vil\u00e2yet merkezi olarak yeni canlan\u0131yor ve \u00fcmitle bekliyor. Topra\u011f\u0131 \u00e7ok m\u00fcmbit olmakla \u015f\u00f6hretli olan bir bu\u00e7uk milyon d\u00f6n\u00fcml\u00fck Mu\u015f Ovas\u0131’n\u0131n Ermeni k\u00f6yleri bo\u015f -tedricen K\u00fcrtlerle dolmakta- ovan\u0131n \u015furas\u0131nda buras\u0131nda sazl\u0131klar artmakta.
    Mu\u015f Ovas\u0131 isk\u00e2n ihtiyac\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k g\u00f6sterir. Umum\u00ee m\u00fcl\u00e2hazat\u0131m aras\u0131nda isk\u00e2n i\u015flerinden bahsedece\u011fim. Ben bu ovada sulama usul\u00fc g\u00f6rmedim. Murat’\u0131n bu bak\u0131mdan ne kadar i\u015fe yarayaca\u011f\u0131n\u0131 tetkik etmek l\u00e2z\u0131md\u0131r. Bu ova geni\u015f mikyasta iyi cinsten hayvan yeti\u015ftirme \u00e7evresi olabilir. Herhalde uzun m\u00fcddet bo\u015f kalmayacakt\u0131r. K\u00fcrtler yava\u015f yava\u015f dolduracaklard\u0131r. Misal olarak Eb\u00fclbahar yak\u0131n\u0131ndaki Sironik K\u00f6y\u00fc’nde ( b\u00fcy\u00fck, eski bir Ermeni k\u00f6y\u00fc) Mutkilileri yerle\u015fmi\u015f buldum. Bunlar \u00e7\u0131kar\u0131lacaklar\u0131ndan endi\u015fededirler. Yerle\u015fmi\u015f olanlar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131lma te\u015febb\u00fcslerinde zarardan ba\u015fka bir netice g\u00f6rmedi\u011fim i\u00e7in dokunulmamas\u0131 fikrinde oldu\u011fumu Genel \u0130nspekt\u00f6re s\u00f6yledim.
    Mu\u015f \u015fimdi \u015fark\u0131n b\u00fcy\u00fck bir vil\u00e2yetidir. Bitlis, Mutki, Sason, Solhan, \u00c7apak\u00e7ur, Gen\u00e7, Varto, Bulan\u0131k, Bing\u00f6l kazalar\u0131ndan m\u00fcrekkeptir. Kendisinin bir tarafla k\u0131\u015f\u0131n kapanmayan irtibat\u0131 yok. Ve kendisi ile kazalar\u0131n irtibatlar\u0131 uzak ve fena. Kazalar\u0131n zaten bir ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 temin etmez.
    Bitlis Vil\u00e2yeti’nin te\u015fkili ve yeni muvasala pl\u00e2n ile Mu\u015f te\u015fkil\u00e2t\u0131 yeniden de\u011fi\u015fikliklere u\u011frayacakt\u0131r.
    Mu\u015f’tan sonra Eb\u00fclbahar Deresi’ne girecek K\u00f6sur Da\u011flar\u0131 ete\u011fine geldik ve bunu a\u015farak Murat mailesine ge\u00e7tik Bulan\u0131k’a vard\u0131k. Yol pek fena idi. Bulan\u0131k bir kaza merkezidir. Yeniden bir T\u00fcrk \u015fehri olarak kurulmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f, her taraftan ele ge\u00e7en muhacirler yerle\u015ftirilme\u011fe \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f. Bu g\u00fcn yaygara, sefalet ve \u015fik\u00e2yet i\u00e7inde bulunan 1500 kadar n\u00fcfus olduk\u00e7a m\u00fcmbit ve sulak bir arazide didinip durmaktad\u0131r. Birbirinden \u00fc\u00e7 be\u015f sene farkla gelmi\u015f \u00fc\u00e7 tabaka muhacir var. \u00c7\u0131ld\u0131rl\u0131lar, Ah\u0131lkelekliler, Erivanl\u0131lar vs. hemen hepsi hallerinden ve h\u00fck\u00fcmet memurlar\u0131ndan \u015fik\u00e2yet\u00e7i. \u0130ki seneden beri orada bulunan kaymakam asabi, namusk\u00e2rane i\u015f g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlat\u0131yor. Ve kendisine gelen paray\u0131 muntazam ve nizama g\u00f6re da\u011f\u0131tmaktan hesap verece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Halk d\u00fc\u015fk\u00fcn, feryatl\u0131. Hen\u00fcz arazileri m\u00e2l olmam\u0131\u015f. \u00c7ay\u0131rl\u0131klar fena taksim edilmi\u015f. \u015eik\u00e2yet ederler. Gen\u00e7 kaymakam da i\u00e7inde h\u0131\u00e7k\u0131rarak a\u011flar. \u0130\u015fte Bulan\u0131k i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen yeni bir T\u00fcrk \u015fehri fikrinin bu g\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ek durumu budur. Genel \u0130spekter Bulan\u0131k’la ciddi olarak me\u015fgul olmak i\u00e7in daha ben orada iken tertip alma\u011fa ba\u015flad\u0131. Bulan\u0131k’tan sonra Malazgirt’ten ge\u00e7tik. Bu kadar bitkin ve fena yer g\u00fc\u00e7l\u00fckle tasavvur edilebilir. H\u00e2lbuki buran\u0131n da yeni ve temiz bir T\u00fcrk \u015fehri olarak kurulmas\u0131 bizim i\u00e7in pek k\u0131ymetli olacakt\u0131r.
    Malazgirt’ten sonra be\u015f g\u00fcnden beri d\u00f6rt taraf\u0131m\u0131zda ufkumuzun ba\u015fl\u0131ca ha\u015fmeti olan S\u00fcphan Da\u011f\u0131 manzaras\u0131ndan ayr\u0131l\u0131yoruz. \u015eimdi susuz katavin k\u00fctlesini can s\u0131kacak kadar uzun m\u00fcddet dola\u015faca\u011f\u0131z. Yolda Patnos’tan, K\u00f6r H\u00fcseyin Pa\u015fa’n\u0131n saltanat merkezinden ge\u00e7tik. Karak\u00f6se’ye do\u011fru vard\u0131k. Haydaranl\u0131lar\u0131n Patnos etraf\u0131nda Van G\u00f6l\u00fc’n\u00fcn b\u00fct\u00fcn \u015fimalinde geni\u015f mikyasta kurduklar\u0131 Hamidiye saltanat\u0131 tarihlere kar\u0131\u015fm\u0131\u015f. \u015eimdi bu havali bizim tedbirlerimize ve tasavvurlar\u0131m\u0131za olgun ve balmumu kadar uysal bir hale gelmi\u015ftir. Tedbirlerimizi tayin ve ne kadar yava\u015f da olsa muntazam olarak tatbik etmek k\u00e2fidir.
    Karak\u00f6se (A\u011fr\u0131)
    Mu\u015f Vil\u00e2yeti’nden Karak\u00f6se yani A\u011fr\u0131 Vil\u00e2yeti’ne ge\u00e7i\u015f daha k\u00f6ylerin sahas\u0131nda g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yor. K\u00f6yler daha \u00e7ok ekilmi\u015f; her tarafta bi\u00e7ilmi\u015f ot demetleri; muharebelerden daha az sars\u0131lm\u0131\u015f; adeta daha m\u00fctemadiyen K\u00fcrt halk\u0131.
    Karak\u00f6se Vil\u00e2yeti’ne girildi\u011finden itibaren S\u00fcvari F\u0131rkas\u0131’n\u0131n heybeti ve prestiji hissedilir. Karak\u00f6se’nin kendisi insana harabe ortas\u0131nda ilk mamure tesiri yapar. Son zamanlarda bu havalide inki\u015faf etmi\u015f olan ba\u015fl\u0131ca yerdir. Asker\u00ee binalar \u015fehri toplam\u0131\u015f gibidir. F\u0131rka kararg\u00e2h\u0131 Diyarbekir’den beri rast geldi\u011fimiz ilk betonarme binad\u0131r ve g\u00fczel binad\u0131r. S\u00f6ylediklerine g\u00f6re yard\u0131mla ve 5.000 lira masrafla \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan bu bina ayni zamanda subay yurdu ve subay oteli gibidir. Arkada\u015flar burada rahat\u00e7a misafir kald\u0131lar. \u015eehin\u015fah’\u0131n seyahatinden kalan karyolalar\u0131n makbule ge\u00e7ti\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor.
    Karak\u00f6se h\u00fck\u00fcmete yak\u0131n bir K\u00fcrt \u015fehridir. Halk T\u00fcrkl\u00fc\u011fe hevesli ve mutludur. Baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re zahiri ve hilek\u00e2rane olan bu T\u00fcrkl\u00fck yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 bence kazan\u0131lm\u0131\u015f: mesafe ve te\u015fvik olunacak bir durumdur. Karak\u00f6se’de h\u00fck\u00fcmet daireleri fenad\u0131r. Subay ve i\u015fyarlara ev temin etmek l\u00e2z\u0131md\u0131r. Bunlar inan\u0131lmayacak kadar az masrafla yap\u0131labiliyor. B\u00fct\u00fcn subay ve i\u015fyarlar i\u00e7in 20.000 lira yetecek ve bununla galiba k\u0131rk ev yapacaklar. Bu paray\u0131 gelecek sene bulaca\u011f\u0131z. Bir s\u00fcvari alay\u0131n\u0131 k\u0131\u015flaya \u00e7\u0131karmak i\u00e7in 10.000 lira istediler. Bunu M. M. Vek\u00e2leti’nden temin ettik. Her ikisi i\u00e7in l\u00e2z\u0131m olan kereste \u0131smarland\u0131. S\u00fcvari F\u0131rkas\u0131’n\u0131n Top\u00e7u Taburu i\u00e7in k\u0131\u015fla yap\u0131lm\u0131\u015f. H\u00fclasa az masrafla Karak\u00f6se bu havaliye g\u00f6re temiz bir devlet merkezi haline gelir ve bundan madd\u00ee ve manev\u00ee istifademiz b\u00fcy\u00fck olur.
    F\u0131rka Kumandan\u0131’n\u0131n sivil idare ile ge\u00e7imsizli\u011fi hakk\u0131nda bir iki seneden beri kulaklar\u0131m\u0131 dolduran vaziyet hakk\u0131nda yerinde mal\u00fbmat edinme\u011fe \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. F\u0131rkas\u0131 ile \u00e7ok me\u015fgul muhitte n\u00fcfuzlu ve g\u00f6steri\u015fi sever olan F\u0131rka Kumandan\u0131 hakk\u0131ndaki haberler daha ziyade hasudane ve maatteess\u00fcf garazk\u00e2ranedir. Kumandan\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 takdir ve te\u015fvik olunacak mahiyettedir. S\u00fcvari spor ve talimleri ve asker\u00ee bak\u0131m i\u00e7in Karak\u00f6se’de bana g\u00f6sterilen \u015feyleri \u0130stanbul’da, Ankara’da ve \u0130zmir’de her k\u0131t’a g\u00f6steremez. Halk\u0131n g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde yap\u0131lan bu talimler ve asker sporlar\u0131 yaln\u0131z manzaras\u0131 ile devletin kudret ve hakimiyetini sa\u011flamla\u015ft\u0131rma\u011fa \u00e7ok tedbirden fazla yaramaktad\u0131r.
    Dikkate de\u011fer ki erat yerli ve hatta Karak\u00f6se Vil\u00e2yeti halk\u0131d\u0131r. Ele\u015fkirtli veya Diyadinli neferin orta Anadolu neferi haline geldi\u011fini g\u00f6rmek \u00e7ok \u00fcmit verici bir \u015feydir. Bu neferlere K\u00fcrt k\u00f6yleri i\u00e7inde de rast geldim. Askerden geldikleri ve T\u00fcrkl\u00fc\u011fe \u0131s\u0131nd\u0131klar\u0131 besbelli idi. Karak\u00f6se’de \u0130ran transit yolu i\u015fiyle me\u015fgul olma\u011fa ba\u015flad\u0131m. Bunu bir b\u00fct\u00fcn olarak ayr\u0131 bir fas\u0131lda anlataca\u011f\u0131m. <\/p>\n

    \u0130ran Hududu
    Karak\u00f6se’den Diyadin ve Bayaz\u0131t \u00fczerinden K\u0131z\u0131ldize’ye gittik. Yol bu g\u00fcnk\u00fc hali ile de istifadeye elveri\u015flidir. Esasl\u0131 \u015fose bir taraftan yap\u0131l\u0131rken yolun sert olan tabiat\u0131 i\u015fleme\u011fe m\u00fcsaittir. Yaln\u0131z, \u015eeyhli G\u00f6l\u00fc ayaklar\u0131n\u0131n ovas\u0131 tarla yolu halindedir ki ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 havada otomobil ge\u00e7emeyecek. K\u0131z\u0131ldize’ye veya G\u00fcrc\u00fcbulak’a kadar olan transit yolu en evvel yap\u0131lmak zaruridir. K\u0131z\u0131ldize bizim bunca senelik ba\u015fl\u0131ca g\u00fcmr\u00fck merkezimiz. Pek iptida\u00ee ve himmetsizdir. K\u0131z\u0131ldize k\u00f6yl\u00fcleri maktu verginin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndan ve ev adedi ka\u00e7t\u0131k\u00e7a bu verginin daha ziyade a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan avaz avaz ba\u011f\u0131r\u0131yorlar. Maktu vergi her vil\u00e2yette halk\u0131n m\u00fctemadi hicreti ve memleketin m\u00fctemadiyen harap olmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok m\u00fcessirdir.
    K\u0131z\u0131ldize’den sonra Bayaz\u0131t’a u\u011frayarak G\u00fbrc\u00fcbulak’a ve \u0130ran hududunun tam \u00fcst\u00fcne geldik. A\u011fr\u0131 da\u011flar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nday\u0131z. 1930 A\u011fr\u0131 Harek\u00e2t\u0131 ve hudut tashihi vaziyetlerini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu g\u00fcn \u00f6\u011fleyi G\u00fcrc\u00fcbulak gerisindeki S\u00fcrbahan’da B\u00fcy\u00fck A\u011fr\u0131 c\u00fcmudiyelerinin kar\u015f\u0131s\u0131nda ge\u00e7irdik.
    S\u00fcrbahan, da\u011f livas\u0131n\u0131n bir alay garnizonudur. 5 il\u00e2 10 k\u00fcmesli olan as\u0131l S\u00fcrbahan’dan ayr\u0131 bir asker\u00ee \u015fehir kurulmu\u015f. Mektep yap\u0131lmaktad\u0131r. Subaylar aileleri ile beraber burada otururlar. Her ev 30 ila 50 liraya \u00e7\u0131kar\u0131larak bu havaliye g\u00f6re temiz bir merkez kurulmu\u015ftur. Bir az daha esasl\u0131 yard\u0131m edersek hem subaylar\u0131n hali daha kolay olur, hem de havali i\u00e7in bir medeniyet merkezi meydana gelir. Subay \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n ne\u015feli g\u00fcr\u00fclt\u00fcleri ve oyunlar\u0131 i\u00e7inde bir ka\u00e7 saat ge\u00e7irdik Zabitlerin k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklar\u0131ndan G\u00fcrc\u00fcbulak, Bulakba\u015f\u0131, Aybey dallar\u0131 hakk\u0131nda mal\u00fbmat dinlemek insana heyecan veren bir \u015feydir. Subay \u00e7ocuklar\u0131 alt\u0131 ya\u015f\u0131ndan itibaren devletin hudutlar\u0131n\u0131 bekleme\u011fe al\u0131\u015fmaktad\u0131rlar.
    Transit g\u00fcmr\u00fck merkezinin nakli, hudut karakollar\u0131 ve hudut kumandanlar\u0131n\u0131n nakil vas\u0131talar\u0131 hakk\u0131nda ayr\u0131ca tafsil\u00e2t yerece\u011fim.
    S\u00fcrbahan’\u0131n g\u00fcmr\u00fck merkezi, nahiye ve telgraf merkezi olmas\u0131 her maksada iyi gelecektir. S\u00fcrbahan’dan sonra \u00c7engel Ge\u00e7idi’nden ge\u00e7erek I\u011fd\u0131r Ovas\u0131’na indik. \u00c7engel ge\u00e7idi s\u0131rtlar\u0131na t\u0131rmanma\u011fa ba\u015flarken yol d\u00fczeliyor, Eski Rus yolu \u00fczerinden I\u011fd\u0131r’a gidiliyor. Karak\u00f6se pil\u00e2tosu T\u00fcrkiye’nin en so\u011fuk ve bu g\u00fcn en mahrum m\u0131nt\u0131kas\u0131d\u0131r, denilebilir. Sebze ve meyvenin Erzurum’dan geldi\u011fini zikretmek k\u00e2f\u00ee fikir verir. Vas\u0131tas\u0131zl\u0131ktan I\u011fd\u0131r’dan istifadeleri pek mahduttur. \u0130ran hududundan Karak\u00f6se’ye kadar Ruslar\u0131n yapm\u0131\u015f oldu\u011fu 1,07 m. geni\u015fli\u011findeki demiryolunun bug\u00fcn izleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor, Raylar\u0131 kalkm\u0131\u015f, istasyonlar\u0131 at\u0131lm\u0131\u015f bir haldedir. Bunu kim yapm\u0131\u015f ve ni\u00e7in yapm\u0131\u015f, anlamak m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Bir iki sene sonra Erzurum’a var\u0131rsak bu demiryolunu tekrar yapmak mecburiyeti bize bir \u00e7ok masraf\u0131 beyhude yapt\u0131racakt\u0131r.
    Buraya kadar. I. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck m\u0131nt\u0131kas\u0131 bitmi\u015f olacakt\u0131r. A\u011fr\u0131 Vil\u00e2yeti \u0130ran transiti esasen I. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck’le al\u00e2kadar de\u011fildir. Bu mevzular Erzurum ve Trabzon i\u015fleri ile b\u00fct\u00fcn te\u015fkil eder. Onun i\u00e7in ilk f\u0131rsatta A\u011fr\u0131 Vilayeti’ni I. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck’ten ay\u0131rmak l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    Hakk\u00e2ri hakk\u0131nda da bir iki s\u00f6z s\u00f6ylemek isterim
    Vil\u00e2yetin yeniden te\u015fkili kendisini bize zorla ispat etmi\u015ftir, denilebilir. \u015eimdilik Vali Muavinli\u011fi \u015feklinde idare ediyoruz. Hakk\u00e2ri’de eksi\u011fimiz gerek Van’la ve bilhassa Siirt ile muvasalas\u0131zl\u0131kt\u0131r. Bunlar\u0131 yak\u0131n bir zamanda halletmemiz. Irak hududunda karakollar ve Hakkari’nin devlet merkezlerinde daireler ve meskenler beraber d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmelidir.
    Kars
    I\u011fd\u0131r’a geldi\u011fimiz vakit Kars Vil\u00e2yeti’ne girmi\u015f olduk. Te\u015fkil\u00e2t\u0131n son de\u011fi\u015fmesinde I\u011fd\u0131r, A\u011fr\u0131’dan al\u0131narak Kars’a verildi\u011fi i\u00e7in.
    Bulundu\u011fumuz temmuz ortas\u0131nda I\u011fd\u0131r, Diyarbekir’den s\u0131cak, bilhassa \u00e7ok sinekli idi. \u00c7oktan beri g\u00f6rmedi\u011fim kalabal\u0131k, canl\u0131 ye g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc bir muhite girmi\u015ftim. Subaylar, aileleri ve \u00e7ocuklar\u0131 \u00e7evrenin en y\u00fcksek dekorunu te\u015fkil ediyorlard\u0131. Her yerde, subay hem Cumhuriyet’in, hem T\u00fcrk medeniyetinin en temiz \u00f6rne\u011fidir.
    I\u011fd\u0131r geni\u015f bir ovan\u0131n ortas\u0131nda; ova bir bu\u00e7uk milyon d\u00f6n\u00fcm kadar tahmin olunuyor. Toprak bereketli. Halk denebilir ki esas olarak sulama ile tar\u0131m yapar.
    I\u011fd\u0131r Ovas\u0131 her \u00e7e\u015fit zahireden ba\u015fka pirin\u00e7 ve pamuk yeti\u015ftirir. Pamu\u011fu Adana’n\u0131n kozas\u0131ndan daha iyi cinste ve daha a\u011f\u0131r pahadad\u0131r. Herkes bilhassa subay ve i\u015fyarlar\u0131m\u0131z s\u0131tmadan pek muzdariptirler.
    I\u011fd\u0131r’\u0131n dertleri isk\u00e2n ve sulama i\u015fleridir. I\u011fd\u0131r’da \u00fc\u00e7 tabaka halkla g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcm. Yerlileri su istiyorlar. Bunlardan bir k\u0131sm\u0131 arazilerinin hen\u00fcz tapusu olmamas\u0131ndan veya arazilerinin de\u011fi\u015ftirilmesi ihtimalinden korkudad\u0131rlar.
    Muhacir denilen bir tabaka var ki bunlar geleli seneler oldu\u011fu halde arazileri kat’\u00ee olarak kendilerine verilmemi\u015ftir.
    Bir de A\u011fr\u0131 Harek\u00e2t\u0131 esnas\u0131nda o m\u0131nt\u0131kadan s\u00fcr\u00fclen K\u00fcrt k\u00f6yl\u00fcleri vard\u0131r. Yerli halk\u0131n ve T\u00fcrk muhacirlerin isk\u00e2n tezebz\u00fcb\u00fc aras\u0131nda bu K\u00fcrtler en verimli bo\u015f ermeni k\u00f6ylerine yerle\u015fmi\u015fler. Ovaya ve bol mahsule al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. \u015eimdi yerlerinden \u00e7\u0131kar\u0131lmamak ve oturduklar\u0131 yerlerin tapusunu almaktan ba\u015fka istekleri yoktur.
    I\u011fd\u0131r’da kimsenin yerinden oynat\u0131lmas\u0131na ne l\u00fczum, ne de imk\u00e2n var. T\u00fcrkleri verimli topraktan nereye g\u00f6nderece\u011fiz? Hudut \u00fczerinde bulunan yerleri derhal K\u00fcrtlerle dolacak. A\u011fr\u0131’dan muvakkaten gelen K\u00fcrtleri de bir yere g\u00f6nderemeyiz. Temedd\u00fcn edip s\u00fck\u00fbnet bulmu\u015f olmalar\u0131 k\u00e2fi bir k\u00e2rd\u0131r.
    I\u011fd\u0131r Ovas\u0131’nda \u00e7al\u0131\u015fan halk\u0131n isk\u00e2n i\u015flerinin t\u00fcrl\u00fc mevzular\u0131 ile bihuzur olmas\u0131na acele nihayet vermeliyiz. Bu, ancak do\u011fru, salahiyetli bir heyetin \u00e7al\u0131\u015fmasiyle m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r.
    I\u011fd\u0131r Ovas\u0131’n\u0131n di\u011fer b\u00fcy\u00fck meselesi de Aras Nehri’nden sulama i\u015fidir. Aras Nehri’nin yar\u0131 suyu ahden bize aittir. Biz bu yar\u0131 sudan iptida\u00ee harklarla istifade etme\u011fe \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Ruslar Aras \u00fczerindeki bentten b\u00fcy\u00fck bir kanala su al\u0131yorlar Ve bu kanaldan ovay\u0131 suluyorlar. Ayn\u0131 tertip bizim tarafta olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in halk pek s\u0131zlan\u0131yor.
    Karakale’deki Serdarabad Baraj\u0131’n\u0131 T\u00fcrkiye ve Rusya topra\u011f\u0131nda Ermeni Ba\u015fvekil Muavini ve Ziraat Naz\u0131r\u0131 ve i\u015fletme m\u00fchendisleri ile beraber tetkik ettik. Bent, her iki memleket hesab\u0131na yap\u0131lm\u0131\u015f; kendi hesab\u0131m\u0131z\u0131 bor\u00e7lu bulunuyoruz. Bendin Rus taraf\u0131nda su alacak ve bo\u015faltacak kapaklar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kapak tertibat\u0131 ve bir ana kanal bizim tarafta yoktur. Bunlar\u0131 yapmak ne kadar para demek oldu\u011funu tahmin edecek bir istinat mal\u00fbmat\u0131 bulamad\u0131m. Kapaklar i\u00e7in yetmi\u015f; seksen bin liradan bahsettiler. Kanalla beraber hepsi bir iki y\u00fcz bin lira i\u00e7indedir. Bu masraflar\u0131 d\u00f6n\u00fcm ba\u015f\u0131na bir sulama \u00fccreti alarak halka \u00f6detmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu halde i\u015f, Ziraat Bankas\u0131 ile bir mal\u00ee ve taahh\u00fct tertibine taall\u00fbk ediyor denebilir. As\u0131l mesele in\u015fay\u0131 hangi m\u00fchendisin, hangi malzeme ile yapabilece\u011fidir. Suyun do\u011fru taksim olunmas\u0131 gibi nazik bir hudut meselesini Ruslarla beraber halletmekte isabet ederiz zannederim. Zaten \u00e7imento, demir malzemesi ancak Rusya’dan al\u0131nabilir. Aras Kanal\u0131’n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 bizim yaln\u0131z iktisad\u00ee menfaatimiz de\u011fil, halka kar\u015f\u0131 siyas\u00ee vazifemizdir. Meseleye acele temas etmek zorunday\u0131z.
    Hudut \u00fczerinde her yerde kar\u015f\u0131 tarafla m\u00fcsavi \u015feraitte olmak devletimiz i\u00e7in m\u00fchim bir siyas\u00ee mevzudur. Ufak masraflar ve dikkatlerle bunun temini m\u00fc\u015fk\u00fcl de\u011fildir. Fakat \u00e7ok ihmal vard\u0131r. Bu m\u00fcl\u00e2hazay\u0131 kanal i\u00e7in de\u011fil, her \u015fey i\u00e7in s\u00f6yl\u00fcyorum.
    I\u011fd\u0131r’da s\u0131tma m\u00fccadelesi yapabilsek, prestijimiz ve kuvvetimiz \u00e7ok artacakt\u0131r.
    I\u011fd\u0131r’\u0131n mahsul\u00fcn\u00fc de\u011ferlendirmek m\u00fctal\u00e2a olunacak bir mevzudur. Sebze ve meyve i\u00e7in bu, bilhassa irtibat yollar\u0131 meselesidir. I\u011fd\u0131r’\u0131n yollar\u0131 \u015fimale do\u011frudur. Ka\u011f\u0131zman \u00fczerinden ve Ka\u011f\u0131zman’la beraber Erzurum yoluna k\u0131\u015f\u0131n kapanmayan bir irtibat aramak l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    \u015earktaki ev tezg\u00e2hlar\u0131na malzeme yeti\u015ftirmek \u00fczere I\u011fd\u0131r’da bir k\u00fc\u00e7\u00fck iplik fabrikas\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bu tedbir pamu\u011fu Rus fiyat\u0131ndan kurtar\u0131r ve \u00e7ok de\u011ferlendirebilir. I\u011fd\u0131r’da yeni muhacirleri isk\u00e2n edecek devlete ait arazi \u00e7\u0131kar\u0131labilir.
    I\u011fd\u0131r’dan sonra h\u00e2l\u00e2 i\u015fe yarar halde bulunan eski Rus yollar\u0131n\u0131 takip ederek Tuzluca kaza merkezinden ge\u00e7tik ve Ka\u011f\u0131zman’a geldik.
    Bir s\u00fcvari livam\u0131z g\u00fczel garnizonlar\u0131na yerle\u015fmi\u015f Ka\u011f\u0131zman bah\u00e7elik ve meyvelik bir yer. Bunlar\u0131n da istedi\u011fi Erzurum yoluyla ba\u011flanmakt\u0131r.
    Ka\u011f\u0131zman’dan sonra ge\u00e7 vakit Sar\u0131kam\u0131\u015f’a geldik Mamurlu\u011fu \u015f\u00f6hretli olan Selim K\u00f6y\u00fc harap ve berbat bir halde. Buradan da isk\u00e2n bel\u00e2s\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi anla\u015f\u0131ld\u0131.
    Sar\u0131kam\u0131\u015f bir Avrupa \u015fehri manzaras\u0131yla bizi kar\u015f\u0131lad\u0131 D\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131nda nadir bulunan garnizon binalar\u0131 yava\u015f yava\u015f \u00e7\u00f6kmek yolundad\u0131r. \u00c7ift camlar art\u0131k tek kanat olmu\u015f; d\u00f6\u015feme ve kaplamalar yerinden oynama\u011fa ba\u015flam\u0131\u015f. Damlar her taraftan ak\u0131nt\u0131 vermektedir. Sar\u0131kam\u0131\u015f Ormanlar\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015fte anla\u015f\u0131lacak kadar k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. H\u00e2lbuki Sar\u0131kam\u0131\u015f’\u0131, bay\u0131nd\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyarak ana vatan \u015fimendiferlerine ba\u011flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00fcn buras\u0131 b\u00fct\u00fcn memleket i\u00e7in de\u011feri bulunmaz bir toplanma yeri olacakt\u0131r. Bundan, on sene sonra Sar\u0131kam\u0131\u015f Ordug\u00e2h\u0131’na asker\u00ee olarak dahi ihtiyac\u0131m\u0131z olaca\u011f\u0131n\u0131 zannediyorum. Sar\u0131kam\u0131\u015f’\u0131n binalar\u0131n\u0131 kurtarmak iki tedbire bakar: Birisi bu binalardan ikamet i\u00e7in ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z paray\u0131 -be\u015f bin lira kadar tutuyormu\u015f- bak\u0131m\u0131na hasretmek ve garnizon komutan\u0131n\u0131 bu binalar\u0131n bak\u0131m\u0131ndan mesul tutmak.
    \u0130kinci tedbir: \u0130ki \u00fc\u00e7 sene i\u00e7inde bir iki y\u00fcz bin lira sarf ederek binalar\u0131 elden ge\u00e7irmektir.
    Ruslar\u0131n bol Frans\u0131z istikrazlar\u0131na dayanarak v\u00fccuda getirdikleri bu ordug\u00e2h bu kadar az masrafla hen\u00fcz kurtar\u0131labilecek bir haldedir.
    Sar\u0131kam\u0131\u015f’\u0131n ormanlar\u0131, muntazam bir program alt\u0131nda yak\u0131nda \u015fiddetli bir kontrolle kurtar\u0131labilir.
    Kars’a Erzurum’dan Tortum-Oltu-G\u00f6le yolu ile \u015fimalden girdim. Eski hududa kadar olan k\u0131sm\u0131n yollar\u0131 hal\u00e2 iptida\u00ee haldedir. K\u00f6pr\u00fcler ya fena, ya hi\u00e7 yoktur. Oltu yak\u0131n\u0131ndan itibaren eski Rus \u015fosesi ba\u015flar ve ileride g\u00fczel ormanl\u0131k i\u00e7inde devam eder. Orman i\u00e7ine yerle\u015fmi\u015f Avundur K\u00f6y\u00fc bu ormanlar\u0131 k\u0131yas\u0131ya tahrip ile me\u015fguld\u00fcr. Bu civarda en m\u00fchim mesele, Balkaya ve civar\u0131ndaki k\u00f6m\u00fcr ocaklar\u0131d\u0131r. Ruslar zaman\u0131nda Kars’tan buraya kadar dekovil varm\u0131\u015f ve bu ocaklar Ruslar \u00e7ekilinciye kadar i\u015fletilmi\u015ftir. Bu k\u00f6m\u00fcr ocaklar\u0131 gerek Kars i\u00e7in ve bilhassa Erzurum i\u00e7in hayat\u00ee bir ihtiya\u00e7t\u0131r. Karak\u00f6se, Erzurum ve Kars havalisi resm\u00ee olarak bug\u00fcn teze\u011fe istinat etmektedir. Ordu ve devlet daireleri cinsini ve evsaf\u0131n\u0131 tayin ederek \u015fartnamelerle tezek kontrat\u0131 yapmaktad\u0131rlar. Kars ve Erzurum’u k\u00f6m\u00fcre kavu\u015fturmak i\u00e7in biz tedbirlerimizi tamamlayanc\u0131ya kadar Rusya’dan k\u00f6m\u00fcr ve kok ithalini dahi d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz m\u00fctal\u00e2as\u0131nday\u0131m. Kars’ta \u0131s\u0131nmak \u00e7ok zor meseledir. \u00c7ok \u015fik\u00e2yet i\u015fittim. Para yeti\u015fmiyor. Ve tezek \u0131s\u0131tm\u0131yor. G\u00f6le civar\u0131nda Kars’\u0131n me\u015fhur s\u0131\u011f\u0131r \u00f6rneklerini g\u00f6rd\u00fcm. Tereddiye y\u00fcz tutmu\u015ftur. As\u0131l ac\u0131kl\u0131 olan, \u00fc\u00e7 sene evvelki \u015fiddetli so\u011fukta otsuzluktan yar\u0131dan fazlas\u0131n\u0131n mahvolmas\u0131d\u0131r. Yer yer hayvan beslemek darl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 bazan tedbir al\u0131yoruz. G\u00f6le hayvanlar\u0131n\u0131n bu kadar b\u00fcy\u00fck zayiat\u0131na kar\u015f\u0131 tedbir alamam\u0131\u015f oldu\u011fumuzdan pek muzdarip oldum.
    Kars peynirlerini yapan bir k\u00f6ye (Bo\u011fatepe) u\u011frad\u0131k. Ka\u015far ve grayiyer g\u00f6sterdiler. Balkan ka\u015far\u0131na rekabet edemiyorlarm\u0131\u015f. Graviyerleri iyi imi\u015f. Bunlar\u0131n dertleri, \u00e2letlerinin eksik ve meralar\u0131n\u0131n dar olmas\u0131d\u0131r. 93’ten evvelki tapularla yeni bir t\u00fcredi nesil yeti\u015fiyor ki k\u00f6ylerin arazisini ve devletin ormanlar\u0131n\u0131 mahkemelerden kolay\u0131n\u0131 bularak kopar\u0131p almaktad\u0131rlar.
    Kars Vil\u00e2yeti’nde 900 kilometre kadar Ruslardan kalma \u015foseler vard\u0131r. Bu \u015foselerin b\u00fct\u00fcn muhafaza ve tamir istasyonlar\u0131 harapt\u0131r. Bunlar hep ayn\u0131 tipte kal\u0131n ta\u015f binalard\u0131r ki bu g\u00fcn yaln\u0131z duvarlar\u0131 mevcuttur. Yollar bug\u00fcn dahi en iyi yollar\u0131m\u0131zdan say\u0131labilir. Hepsinin balast\u0131 hal\u00e2 yerinde. Tamir ta\u015flar\u0131 yan\u0131nda. K\u00f6pr\u00fcler tamam ve korkuluklar hen\u00fcz k\u00e2milen mahvolmam\u0131\u015ft\u0131r. En ziyade m\u00fcteessir oldu\u011fum, tahrip illetinin k\u00f6pr\u00fc demirlerine musallat olmas\u0131d\u0131r. K\u00f6pr\u00fclerin k\u00e2rgir korkuluklar\u0131 i\u00e7indeki demir k\u0131s\u0131mlar a\u00e7\u0131ktan a\u00e7\u0131\u011fa s\u00f6k\u00fclmektedir. \u0130lbay, kim bilir ne zamandan beri devam eden bu fenal\u0131\u011f\u0131 burada halk\u0131n bir \u00e2deti olarak bana izah etti.
    Kars Vil\u00e2yeti kadar mamur yerimiz az idi. Kars Vil\u00e2yeti gibi \u00e7ok senelerden beri sistematik bir surette fena idare edilmi\u015f ye her bak\u0131mdan gerilemi\u015f bir muhit g\u00f6rmedim. Halk\u0131n ahvali ruhiyesi er ge\u00e7 bu havaliyi g\u00f6z\u00fcm\u00fczden \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z mahiyetinde olursa buna \u015fa\u015fmamal\u0131y\u0131z.
    Kars ve Erzurum Vil\u00e2yetlerini en \u00e7ok muzdarip eden bir sebep de k\u0131\u015f\u0131n Kars’la Erzurum aras\u0131ndaki dekovil hatt\u0131n\u0131n i\u015flememesi veya i\u015fe yarayacak surette i\u015flememesidir.
    Bizim \u015fimendifer idarelerimiz bu dekovili i\u015fletme\u011fe bir t\u00fcrl\u00fc iltifat etmediler. Senelerden beri \u015fimendifer idaremiz bu hatt\u0131n i\u015fletilmesinden vazge\u00e7ilmesini teklif eder ve biz reddederiz. \u00d6yle g\u00f6rd\u00fcm ki bu hatt\u0131n i\u015flememesini filen emri vaki haline getirmek i\u00e7in hat kasten ihmal edilmi\u015ftir. \u015eu kadar seneden beri hatt\u0131n a\u011fa\u00e7 traversleri bir defa tamir g\u00f6rmezse, tiren yolda giderken \u00e7engel ile vagon \u00fczerinden e\u015fya a\u015f\u0131r\u0131l\u0131p \u00e7al\u0131nabilirse ve k\u0131\u015f\u0131n ba\u015fl\u0131ca tipi yerlerine Ruslar taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f olan a\u011fa\u00e7 kar siperlikleri idare taraf\u0131ndan s\u00f6k\u00fcl\u00fcp kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ise ve en nihayet b\u00fct\u00fcn b\u00fct\u00e7esi devlet taraf\u0131ndan kapanan bir idare otomobil ve arabalardan \u00e7ok pahal\u0131 nakliye \u00fccreti isterse ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc h\u00fck\u00fcm vermek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.
    H\u00e2lbuki bu hatt\u0131n i\u015flememesi Kars\u0131 ve Erzurum’u maddeten ve manen \u00e7ok sarsmaktad\u0131r. G\u00fcn ge\u00e7irmeden yapaca\u011f\u0131m\u0131z i\u015f, bu hatt\u0131 \u0130stanbul-Ankara hatt\u0131 gibi yaz k\u0131\u015f i\u015fler hale getirmektir.
    Kars Vil\u00e2yeti’nin b\u00fcy\u00fck bir iktisad\u00ee ve siyas\u00ee derdi, mahsul fiyat\u0131n\u0131n Rus insaf\u0131na ba\u011fl\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Bu yaln\u0131z tek mahre\u00e7 meselesi de\u011fil, Rus ticaret m\u00fcmessillerinin baz\u0131 t\u00fcccarla kombinezonu neticesidir. Hem mukabil te\u015fkil\u00e2t ile u\u011fra\u015fmal\u0131, hem ba\u015fka \u00e7are aramal\u0131y\u0131z.
    Kars’ta da isk\u00e2n ve arazi talebi, mera taksimi meseleleri pek \u00e7oktur. Ve halk \u00e7ok \u015fik\u00e2yet\u00e7idir.
    Kars Kalesi’ni ve garnizon binalar\u0131n\u0131 da g\u00f6rd\u00fcm. Bunlar\u0131 az masrafla \u00e2ti i\u00e7in muhafaza edebilmek l\u00e2z\u0131m oldu\u011fu zann\u0131nday\u0131m.
    Kars’\u0131 ve Artvin’i bir an evvel soyup tahrip etmek fikrinde de\u011fil, b\u00fct\u00fcn kuvvetimizle son \u00e2na kadar muhafaza etmek karar\u0131nda oldu\u011fumuza i\u00e7eriyi ve d\u0131\u015far\u0131y\u0131 kesin olarak inand\u0131rmak mecburiyetindeyiz.
    Ardahan<\/strong>
    <\/strong>Kars’\u0131n ayn\u0131 dertlerini ta\u015f\u0131r. Fena bir kaymakam\u0131n ayya\u015f ve vazife bilmez mevcudiyeti son senelerde buras\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn memurlar\u0131n, hatta orduya da sirayet ederek birbirleriyle u\u011fra\u015fmalar \u015fekline sokmu\u015ftur, B\u00fct\u00fcn bu memurlar de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir. Orman tahribat\u0131, ormanl\u0131k ya\u011fmas\u0131 ak\u0131llara durgunluk verecek kadar a\u00e7\u0131k ve cesuranedir.
    Ardahan’la Kars Vil\u00e2yeti hik\u00e2yesi bitiyor. Kars’ta iyi \u015fey olarak ko\u015fum at\u0131 yeti\u015ftirme istidad\u0131 ve yeti\u015ftiriciler bulundu\u011funu zikretmeliyim. Kars’la Arpa\u00e7ay aras\u0131nda A\u011f\u00e7alar ve Zohrap K\u00f6yleri bu yerlerdir. A\u011f\u00e7alar bir T\u00fcrk k\u00f6y\u00fc, at merakl\u0131s\u0131, at yeti\u015ftiricisi. Zohrap bir Malakan k\u00f6y\u00fc.
    Ruslara gitmeyerek t\u00fcrl\u00fc m\u00fc\u015fk\u00fcl\u00e2t i\u00e7inde bizde kalm\u0131\u015flar. Ziraat, temizlik, hayvan bak\u0131m\u0131 ve k\u0131\u015f\u0131n arabac\u0131l\u0131k ve k\u0131zak\u00e7\u0131l\u0131k sayesinde pek dar arazileri ile m\u00fcreffehen ya\u015f\u0131yorlar. Malakan denilen Rus at\u0131 \u0131rk\u0131n\u0131 tutuyorlar. Bu \u0131rk bizim uzun yayladan daha c\u00fcsseli, daha m\u00fctenasip ve \u00e7ok kan sahibidir. Her iki k\u00f6y k\u0131sraklara Ardene gibi en a\u011f\u0131r ko\u015fum ayg\u0131r\u0131n\u0131 \u00e7ekebiliyorlar. Bu k\u00f6yler bizim senelerden beri yeti\u015ftirme\u011fe \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z ko\u015fum at\u0131 cinsinin temelini te\u015fkil edebilirler. B\u00fct\u00fcn Karsa, Erzurum’a, Mu\u015f Ovas\u0131’na bu cins yay\u0131labilir. Memleketin istifadesi hesaps\u0131zd\u0131r. Tedbirler sadedir. \u0130\u00e7erden d\u0131\u015fardan sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z ordu ko\u015fum atlar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 buralardan muntazaman almak, bunlara k\u00e2fi mera ve arazi temin etmek, bunlar\u0131 civardaki \u015ferir a\u011falar\u0131n tasallutundan kurtarmakt\u0131r.
    Kars Baytar M\u00fcd\u00fcr\u00fc nadir g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm idealist memurlardan biridir ki bu at yeti\u015ftiricili\u011fini elinden geldi\u011fi kadar himaye etme\u011fe \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r, ilk tedbirlere yerinde tevess\u00fcl ettim. Program halinde bu atlar\u0131n \u00fcremesini takip etmemiz l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    Artvin<\/strong>
    <\/strong>Ardahan’dan sonra yeni a\u00e7\u0131lmakta olan bir g\u00fczerg\u00e2htan Artvin’e do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131k. Dikkate de\u011feri vard\u0131r ki Kars Vil\u00e2yeti d\u00e2hilinde bu kadar yol yapm\u0131\u015f olan Ruslar Ardahan ile Artvin’i ba\u011flamam\u0131\u015flard\u0131r. Artvin \u00c7oruh Nehri ile ve bir \u015fose ile Batum’a ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015f. M\u0131nt\u0131ka bu vaziyetinde ve Hopa’da bizim elimizde oldu\u011fundan ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na asker\u00ee ehemmiyetten ve iktisad\u00ee mahre\u00e7ten mahrum g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f olacakt\u0131r. H\u00e2lbuki \u015fimdi Artvin bizim i\u00e7in Hopa’ya merbut ve hudutta bulunan di\u011fer T\u00fcrk kazalar\u0131 ile bir iktisad\u00ee ve siyas\u00ee ba\u015fl\u0131ca m\u0131nt\u0131ka halindedir. Sahille irtibat\u0131 hen\u00fcz tamam de\u011fildir. Kars’la irtibat\u0131, Kars’\u0131 denize en k\u0131sa yoldan ba\u011flar. Asker\u00ee ihtiyac\u0131 Yusufeli \u00fczerinden Erzurum’a ba\u011flanmas\u0131n\u0131 icap ettirir. Ardahan’dan a\u00e7\u0131lan yeni g\u00fczerg\u00e2h Yaln\u0131z\u00e7am silsilesini \u00e7\u0131k\u0131yor ve iniyor. Tasavvur olunabilecek en sarp ve tehlikeli yama\u00e7lardan ve s\u0131k ormanlardan ge\u00e7iyor. Bu yoldan ge\u00e7mek \u00e7ok pitoresk bir tema\u015fa ve \u00e7ok heyecanl\u0131 bir u\u00e7urum sporu yapmak demektir. En zor \u015fimendifer g\u00fczerg\u00e2hlar\u0131ndan daha mu\u011fl\u00e2k fenn\u00ee \u015fartlar\u0131 ta\u015f\u0131yan bu yol, bir m\u00fchendisin ke\u015ffine ve pl\u00e2n\u0131na dayanmaks\u0131z\u0131n orta tahsilli fen memurlar\u0131n\u0131n himmetiyle yap\u0131lmaktad\u0131r. \u015eimdilik bu g\u00fczerg\u00e2h\u0131 emniyet verecek derecede geni\u015fleterek ve kavislerini d\u00fczelterek en tehlikeli yerlere korkuluk yaparak s\u00fcratli sefere temin etmelidir, ilk ve acele i\u015f budur. Di\u011fer taraftan esasl\u0131 bir ke\u015fifle yolun k\u00e2fi \u015feklini tespit etmeli ve masraflar\u0131 ona g\u00f6re yaparak Kars-Hopa’y\u0131 ba\u011flamal\u0131d\u0131r. Emin bir yol olursa b\u00fct\u00fcn memleket bu yoldan ge\u00e7mekten zevk alacakt\u0131r. Yaln\u0131z\u00e7am’\u0131 a\u015ft\u0131ktan sonra ilk durak yeri Kutulhan’da k\u00f6yl\u00fclerle konu\u015ftum. Arazi ve bina k\u0131ymetlerinin y\u00fcksek takdirinden, birbirinden ge\u00e7en sular\u0131n iyi tevzi olunmad\u0131\u011f\u0131ndan, say\u0131m vergisinden s\u0131zland\u0131lar. Metruk arazinin tevzi edilmesini dilediler. Evvelce i\u015fleyen bak\u0131r madenlerinin tekrar i\u015fletilmesini yalvard\u0131lar. Mektep, doktor, frengi m\u00fccadelesi istediler. Kalabal\u0131k n\u00fcfusun dar arazide s\u0131k\u0131nt\u0131 \u00e7ekti\u011finden muzdariptirler. Bir g\u00fcn evvel Posof kazal\u0131lar Ardahan’a gelerek kendilerinden on bin kadar n\u00fcfusun ba\u015fka yere, Erzincan Ovas\u0131’na naklini istemi\u015flerdi. Yan\u0131mda bulunan \u00c7oruh Valisi Kutulhan’da halk\u0131n istediklerini benimle beraber \u00f6\u011frendi. Su \u015fik\u00e2yetlerinin tanzimi, takdiri k\u0131ymet hatalar\u0131 gibi kolayl\u0131kla ve yerinde ba\u015far\u0131lacak meseleleri \u00f6\u011frendikten sonra u\u011fra\u015fma\u011fa vakit bulamayarak Denizli’ye gitmi\u015ftir. Artvin \u015fimdi bir kaza merkezidir. Artvin m\u0131nt\u0131kas\u0131na girdi\u011finden itibaren insan buran\u0131n Rize’den idare olunamayaca\u011f\u0131na derhal kani olur. H\u00e2lbuki Artvin, \u015eav\u015fat, Ard\u00e2no\u015f, Bor\u00e7ka m\u0131nt\u0131kalar\u0131n\u0131n yerinde ve dikkatle idaresi \u00e7ok \u00f6nemlidir. Artvin m\u0131nt\u0131kas\u0131na malik olmak bir devlet i\u00e7in nimettir ve zenginliktir. S\u00fcratle Artvin Vil\u00e2yeti’ni iade etmek mecburiyetindeyiz m\u00fctal\u00e2as\u0131nday\u0131m.
    Artvin’den sonra vakti ile i\u015flemi\u015f olan K\u0131vartshane ve Murgul bak\u0131r merkezlerini g\u00f6rd\u00fcm. K\u0131vartshaneyi Almanlar ve Murgul’u \u0130ngilizler i\u015fletmi\u015f. Her ikisi Ruslardan imtiyaz alm\u0131\u015f ve o zaman i\u015fletme\u011fe ba\u015flam\u0131\u015flar. K\u0131vartshaneye 4-5 milyon lira, Murgul’a 22 milyon lira sarf olundu\u011funu tahmin ediyorlar. K\u0131vartshane bug\u00fcn 4-5 y\u00fcz bin lira bir masrafla tekrar i\u015fleyecek halde g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bunu i\u015fletmek bizim i\u00e7in \u00e7ok k\u0131ymetlidir. Halk ge\u00e7im bulacak ve bir maden kazanaca\u011f\u0131z. Bug\u00fcnk\u00fc tesisat\u0131 bir daha meydana getirmek g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e g\u00fc\u00e7 olacakt\u0131r. Akan damlar\u0131n tamirini maliyeden, madenin i\u015fletilmek bak\u0131m\u0131ndan derhal ke\u015ffini ekonomiden rica ettim. Anlad\u0131\u011f\u0131ma g\u00f6re bunun m\u00fclkiyeti hen\u00fcz hallolunmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu muameleyi de s\u00fcratle bir karara ba\u011flamak icap eder.
    K\u0131vartshaneyi Etibank eli ile ve bir ka\u00e7 ay i\u00e7inde i\u015fletme\u011fe a\u00e7mak ekonomimiz i\u00e7in bir muvaffakiyet olacakt\u0131r.
    Murgul’un hali anlat\u0131lmaz bir trajedidir. Bug\u00fcn art\u0131k hi\u00e7 bir i\u015fe yaramayan bir enkaz y\u0131\u011f\u0131n\u0131 halindedir. 22 milyonluk servetten meydanda olan tu\u011fla bacalar ve baz\u0131 duvarlard\u0131r. Buras\u0131n\u0131 evvel\u00e2 Vehib Pa\u015fa s\u00f6kme\u011fe ba\u015flam\u0131\u015f; sonra G\u00fcrc\u00fcler tahrip etme\u011fe \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. Ondan sonra demir ya\u011fmas\u0131 as\u0131l tahribat\u0131 yapm\u0131\u015f. Malm\u00fcd\u00fcr\u00fc m\u00fczayede ile hurda demir satar; tahsildar iki y\u00fcz ton hurda demir sat\u0131n al\u0131r ve \u0130stanbul pazar\u0131nda iki bin ton par\u00e7alanm\u0131\u015f makine enkaz\u0131 hurda demir olarak sat\u0131l\u0131rm\u0131\u015f. N\u00fcfuzlu adamlar bu marifeti senelerce yapm\u0131\u015flar. Bizim devrimizde bu \u015feylerin olabilmesi insan\u0131n kan\u0131n\u0131 dondurmaktad\u0131r. Murgul’un tekrar nas\u0131l istifade edilebilir bir \u015fekli hakk\u0131nda hi\u00e7 bir fikir d\u00fc\u015f\u00fcnemedim.
    Bundan sonra yeni yap\u0131lan 36 km.lik Bor\u00e7ka-Hopa yolundan k\u0131y\u0131ya indik. Bu yol bug\u00fcn en iyi bir yolumuz say\u0131l\u0131yor. Korkuluklar\u0131 ikmal edilme\u011fe muhta\u00e7t\u0131r. \u0130n\u015fas\u0131 senelerce s\u00fcrd\u00fc ve yedi y\u00fcz k\u00fcsur bin liraya mal oldu. Bir \u00e7ok masraf\u0131n fazla ve a\u015f\u0131r\u0131 oldu\u011fu s\u00f6yleniyor. Zaten kilometresine 20 bin liraya yak\u0131n para verilmesi fazla pahal\u0131 oldu\u011funun delilidir. Bununla beraber yolun yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 bir iyiliktir. \u015eimdi bu yolu ayn\u0131 halde, fakat makul masrafla Ardahan’a ula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.
    Erzurum
    Erzurum bu sefer b\u00fct\u00fcn \u015farkta g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm merkezlerin en fena halde olanlar\u0131ndan biri ve vil\u00e2yet olarak en az himmet edilmi\u015fidir. Trahom ve sifilis vil\u00e2yeti tahrip etmektedir. Erzurum’un asayi\u015fi bile cidd\u00ee bir ilgi g\u00f6rmemi\u015ftir.
    Sudan ve elektrikten mahrum olan Erzurum’un tozlar\u0131 en a\u011f\u0131r zehirler mahiyetindedir. Bu \u015fartlar alt\u0131nda Erzurum hen\u00fcz isk\u00e2n edilmekte ise bunu havas\u0131n\u0131n iyili\u011fine ve uzun k\u0131\u015f devrinin mikroplarla m\u00fccadele etmesine vermelidir. Her t\u00fcrl\u00fc k\u00f6m\u00fcr istihl\u00e2kinden ka\u00e7m\u0131\u015f olan Erzurum’da b\u00fcy\u00fck bir garnizon, tezekten hayat ve hararet beklemektedir. Erzurum’a sarf edilen devletin t\u00fcrl\u00fc \u015fekilde imar paralar\u0131 hep israfl\u0131d\u0131r. Senelerdir b\u00fcy\u00fck muallim mektebi bitmiyor. \u015eimdi, \u0130zmir’e elveri\u015fli olan pl\u00e2n\u0131n Erzurum’a uydurulmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor.
    Erzurum’un etrafla muvasalas\u0131 tabiat\u0131n ve bizim idaremizin neticesi olarak bug\u00fcn hen\u00fcz yoktur denilebilir. K\u0131\u015f\u0131n \u015farkla ve Trabzon’la kesiktir. Erzincan yolu hi\u00e7 el g\u00f6rmemi\u015f bir halde ancak yaz\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fckle i\u015fe yaramaktad\u0131r. Kars’la demiryolu irtibat\u0131n\u0131n k\u0131\u015f\u0131n kesilmesi i\u00e7in her \u015fey yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
    Tortum \u00fczerinden Oltu’ya giden yol iptidaidir. D\u00f6rt seneden beri \u0130spir yolu ile u\u011fra\u015f\u0131l\u0131yormu\u015f. Her sene g\u00fczerg\u00e2h de\u011fi\u015fmi\u015f hen\u00fcz meydanda eser yoktur. Senelerden beri Erzurum’un yollar\u0131 \u00fczerinde hi\u00e7 \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.
    Hasankale’de yedi sekiz sene evvel ba\u015flanan yat\u0131 mektebi binalar\u0131 d\u00f6rt duvar halindedir. Nas\u0131l ve ne hizmet i\u00e7in bitirilmesinde herkes \u015fa\u015fk\u0131nd\u0131r. Tercan’da mektep olarak bitirilen koca binan\u0131n mektebi ve b\u00fct\u00fcn h\u00fck\u00fcmeti i\u00e7ine ald\u0131\u011f\u0131 halde \u0131s\u0131t\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmamaktad\u0131r. Bu binada her t\u00fcrl\u00fc bilgiden ve fenden mahrum olarak y\u00fcz bin liraya yak\u0131n paraya mal olmu\u015ftur.
    Pasinler Ovas\u0131’n\u0131n s\u0131k mesk\u00fbn k\u00f6ylerinde canl\u0131l\u0131k vard\u0131r. A\u015fkale g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm yerlerin en fakirlerindendir. Tercan, Dersimlilerin aya\u011f\u0131 alt\u0131nda \u00e7ok anlay\u0131\u015fl\u0131 bir halk olarak senelerden beri Cumhuriyet H\u00fck\u00fcmeti’ni aramaktad\u0131r. Ben ge\u00e7ti\u011fim zaman Tercan bir seneden beri 1328’de Erzurum yolunu g\u00f6rm\u00fc\u015f Tortumlu bir tahrirat k\u00e2tibinin elinde idi. Giden vali d\u00f6rt sene zarf\u0131nda Tercan’\u0131 ancak bir gece g\u00f6rebilmi\u015ftir.
    Erzurum’un \u015fimdiki valisinin selefleri yedi sekiz seneden beri ihmal, vazifesiz ve cehaletle Erzurum’u idare etmi\u015flerdir. Van, Kars ve Erzurum en \u00e7ok ihmal g\u00f6rm\u00fc\u015f yerlerimizdir. E\u011fer Erzurum’un ba\u015fl\u0131ca bir medeniyet, kuvvet ve k\u00fclt\u00fcr merkezimiz olmas\u0131n\u0131 iltizam edersek bunu ancak devlet kuvveti ile, sebatla \u00e7al\u0131\u015farak ger\u00e7inleyebiliriz.
    Erzurum’u ba\u015fl\u0131ca bir merkez haline getirmek bizim i\u00e7in teredd\u00fct kabul etmiyecek bir vazifedir. B\u00f6yle olunca Erzurum \u015fehrinin i\u015flerini de esaslar\u0131 kurulup yoluna konulunciye kadar devlet yard\u0131mi ile yapabiliriz. \u0130lk i\u015fler: Pl\u00e2n, su tesisat\u0131 ve yap\u0131 malzemesidir. Memurlar\u0131na ve subaylar\u0131na mesken teminine \u00e7al\u0131\u015fmak m\u00fcessir ve zarur\u00ee bir tedbirdir.
    Erzurum’un demiryolu ile bir an evvel ba\u011flanmas\u0131 ba\u015fl\u0131ca kurtulu\u015f ve kuvvet \u00e7aresidir.
    Erzincan’da \u015fimendifer m\u00fchendisi ile \u00e7al\u0131\u015fmamdan 1936’da Erzurum’da in\u015faata ba\u015flamak ve 1938’de Erzincan’la Erzurum’u ayn\u0131 zamanda ba\u011flamak m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck.
    Transit yolunun muntazam servisle a\u00e7\u0131lmas\u0131, Sar\u0131kam\u0131\u015f hatt\u0131n\u0131n muntazam i\u015flemesi, Erzurum’un Oltu, Artvin ve \u0130spir’e ba\u011flanmas\u0131, H\u0131n\u0131s-Mu\u015f irtibat\u0131, Erzincan yolunun \u0131slah\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirilmelidir.
    Erzurum i\u00e7in k\u00f6m\u00fcr yakmak imk\u00e2n\u0131 ba\u015fl\u0131ca medeniyet ve terakki unsuru olacakt\u0131r. Etrafta buna imk\u00e2n vard\u0131r. Ehemmiyet vererek tahakkuk ettirme\u011fe \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.
    Erzurum’da Halkevi binas\u0131 ve te\u015fkil\u00e2t\u0131 yard\u0131ma muhta\u00e7t\u0131r. Erzurum Kalesi ile biraz me\u015fgul oldum. Y\u00fcz elliyi ge\u00e7en Rus toplar\u0131 k\u0131\u015f\u0131n alt\u0131 aydan fazla kar alt\u0131nda oldu\u011fu gibi b\u0131rak\u0131lmakta ve yaz\u0131n tekrar g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunlar\u0131n muhakkak harabiden kurtulmas\u0131 elli bin liral\u0131k sundurma in\u015faat\u0131 bekliyor. Bu toplar\u0131n m\u00fcteharrik talimleri sekiz trakt\u00f6r ister. Bu kadar himmetlerden Erzurum Kalesi mahrumdur. Cephaneliklerin eskilikten tahall\u00fcl ve infil\u00e2k tehlikesi Erzurum \u015fehri i\u00e7in de mevcuttur.
    Erzurum’un bir sanat ve k\u00fclt\u00fcr yeri olarak tutunabilmesi ayr\u0131 bir tetkik ister.
    Erzurum’un kalk\u0131nmas\u0131n\u0131 az senelerde temin edebilirsek \u015fimalde hududa kar\u015f\u0131 ve i\u00e7erde K\u00fcrtl\u00fc\u011fe kar\u015f\u0131 sa\u011flam bir T\u00fcrk merkezini yeniden kurmu\u015f oluruz. <\/p>\n

    Erzincan<\/strong>
    Fena bir yoldan, k\u00fck\u00fcrtl\u00fc k\u00f6m\u00fcr madeninin terk olunmu\u015f ocaklar\u0131 ve dekovili yan\u0131ndan ge\u00e7erek geldik.
    Erzincan’\u0131n vaziyeti bana \u015fu \u015fekilde g\u00f6r\u00fcld\u00fc: o da k\u0131\u015f\u0131n her tarafla muvasaladan mahrumdur; k\u0131\u015f\u0131n yani senenin yar\u0131s\u0131ndan fazla kapal\u0131 kalmak bizim memleket m\u00fchendisli\u011finde tabi\u00ee bir hal zannolunuyor. Halbuki bu hal her \u015feyden evvel fena g\u00fczerg\u00e2hlar\u0131n ve ihmallerin neticesidir. Vil\u00e2yetlerin yol faaliyetleri bir fenne dayanmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bilhassa \u015farkta ekseriyet ile heba olmaktad\u0131r.
    Erzincan bir sulama sahas\u0131d\u0131r. Halk sulamaya al\u0131\u015fk\u0131nd\u0131r; beyler tarla sular\u0131n\u0131 a\u011f\u0131r para ile satmaktad\u0131rlar. Erzincan’da bug\u00fcn bol su meselelerini ve mu\u011fl\u00e2k fenn\u00ee yollar\u0131 Erzurum ve \u00c7oruh gibi fen memurlar\u0131 idare etmektedirler.
    Erzincan’da Dersim sald\u0131r\u0131\u015flar\u0131 tablo halinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Erzincan Ovas\u0131’na, Kemah, \u00c7emi\u015fgezek, Tercan, Ki\u011f\u0131 kazalar\u0131na sald\u0131r\u0131\u015f\u0131 tutmak i\u00e7in bir\u00e7ok kuvvetler kullan\u0131lmaktad\u0131r. Erzincan Halkevi’nde Dersimliler taraf\u0131ndan soyulanlar ge\u00e7it yapt\u0131lar. Hik\u00e2yeler \u00e7ok ac\u0131kl\u0131d\u0131r. Amerika’da \u00e7al\u0131\u015farak biriktirdi\u011fi para ile d\u00f6nerken soyulup dilenci haline gelmi\u015f olanlar, bilmem ka\u00e7 defa s\u00fcr\u00fclerini kapt\u0131rarak art\u0131k hayvan beslemekten vazge\u00e7mi\u015f olanlar, tarlas\u0131na ve meras\u0131na gidemeyenler birer birer anlatt\u0131lar. Dersim K\u00fcrtlerine kar\u015f\u0131 vaktiyle set olan T\u00fcrk k\u00f6yleri da\u011f\u0131l\u0131p zay\u0131flayarak ve Ermeniler kamilen kalkarak Dersimlilerin istil\u00e2s\u0131na kar\u015f\u0131 meydan tamamen bo\u015f kalm\u0131\u015ft\u0131r.
    Erzincan yan\u0131ndaki bo\u015f k\u00f6yler, Dersim’in asmiz ve m\u00fctehakkim halk\u0131 ile s\u00fcratle dolmaktad\u0131r. Erzincan beyleri arazilerinde i\u015flemek i\u00e7in Dersimlileri (Maraba) ad\u0131yla kullanmaktad\u0131rlar. Bu beylerin bir nevi Dersimli himayesine s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131d\u0131r.
    Bu k\u00f6yler ve marabalar Dersim \u00e7apulcu kollar\u0131n\u0131n i\u00e7eri yay\u0131lmas\u0131 i\u00e7in menzil ve yatak rol\u00fc yapmaktad\u0131rlar. Az zamanda Erzincan’\u0131n K\u00fcrt merkezi olmas\u0131 ile as\u0131l korkun\u00e7 K\u00fcrdistan’\u0131n meydana gelmesinden ciddi olarak kayg\u0131lanmak yerindedir.
    Dersim i\u00e7in fikrimi ayr\u0131ca arz edece\u011fim.
    Erzincan, kalabal\u0131k bir T\u00fcrk mamuresi olmak i\u00e7in b\u00fct\u00fcn \u015fartlara maliktir: Az masraflarla bol sulama imk\u00e2n\u0131, su enerjisi geni\u015f isk\u00e2n sahas\u0131, iki \u00fc\u00e7 senede gelecek demiryolu gibi.
    \u0130sk\u00e2n i\u015fi, su ve elektrik i\u015fleri devletin yard\u0131m\u0131na bakar. \u0130sk\u00e2n i\u015fi, batakl\u0131k kurutma ve bol sulama i\u015finin tanzimine ve muntazam programa ba\u011fl\u0131d\u0131r. Erzincan’da Halkevi faaliyeti esasl\u0131 bir mevzudur.
    Erzincan s\u0131tmadan ve trahomdan harap olmaktad\u0131r. Yeti\u015fkin k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n g\u00f6zlerine bakacak doktor diye feryat etmeleri gibi dokunakl\u0131 levhalar g\u00f6rd\u00fcm.
    Ac\u0131 uyand\u0131ran bu levhalar\u0131 anlatma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmam vaziyeti iyili\u011fe g\u00f6t\u00fcrmek i\u00e7in s\u00fcratle davranmak ihtiyac\u0131ndand\u0131r. \u0130yi idare ve dikkatli takip ile takatimiz d\u00e2hilinde olacak yard\u0131mlarla maksad\u0131 temin edebilece\u011fimize kaniim. Yakla\u015fan \u015fimendifer bize \u00e7ok kuvvet verecektir.
    Erzincan’da nispeten az masraflarla ihya edilebilecek b\u00fcy\u00fck k\u0131\u015flalar vard\u0131r. Bu k\u0131\u015flalar bir daha da yap\u0131lamaz ve bunlara her zaman ihtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131r.
    \u015eark Vil\u00e2yetleri dedi\u011fimiz m\u0131nt\u0131kan\u0131n hik\u00e2yesi burada bitiyor.
    Genel G\u00f6r\u00fc\u015fler ve Tedbirler<\/strong>
    Samsun-Sivas hatt\u0131n\u0131 d\u0131\u015farda b\u0131rak\u0131rsak bu hatt\u0131n do\u011fusunda bulunan \u00fclke d\u00fcz\u00fc T\u00fcrkiye’nin yar\u0131s\u0131n\u0131 ge\u00e7er. Bu yar\u0131dan art\u0131k k\u0131s\u0131m b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye n\u00fcfusunun \u00fc\u00e7te biri ile mesk\u00fbndur. Bu do\u011fu k\u0131s\u0131m bug\u00fcn hazineye b\u00fct\u00fcn gelirin \u00fc\u00e7te birini vermiyor. Bu k\u0131sm\u0131n masraflar\u0131 ve m\u00fcdafaas\u0131 bat\u0131 illerinin \u00fcst\u00fcndedir. Do\u011fu illeri verimli bir hale gelmedik\u00e7e b\u00fct\u00e7enin ve devlet kudretinin artmas\u0131 beklenemez.
    Fazla olarak do\u011fu illeri d\u00f6rt hududun siyasal ihtimallerine ve en m\u00fchimi K\u00fcrt meselesine de maruzdurlar. Bunun i\u00e7in do\u011fu illerimize esasl\u0131 ve devaml\u0131 bir programla girerek buras\u0131n\u0131 yaln\u0131z gailesiz de\u011fil, hatta verimli bir hale getirmek l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    Bu maksatla bir ka\u00e7 sene i\u00e7inde yapaca\u011f\u0131m\u0131z masraflar\u0131n tamamen verimli bir gaye i\u00e7in sarf edilmi\u015f olaca\u011f\u0131na emin olabiliriz.
    I- \u0130dar\u00ee meseleler<\/strong>
    Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck do\u011fu illeri i\u00e7in esas idare \u015fekli olacakt\u0131r. M\u00fctemadi tefti\u015f l\u00fczumu, hudut meseleleri, isk\u00e2n meseleleri, bir ka\u00e7 vil\u00e2yeti al\u00e2kadar eden ekonomi ve muvasala programlar\u0131 ve yer yer \u00f6zel Adliye rejimi, geni\u015f salahiyetli, geni\u015f te\u015fkil\u00e2tl\u0131 Genel \u0130nspekt\u00f6rlerle temin edilebilir.
    Genel \u0130nspekt\u00f6rler b\u00fct\u00fcn muamel\u00e2t\u0131n merkezi ve b\u00fct\u00fcn memurlar\u0131n mukadderat\u0131na kat’i olarak h\u00e2kim olacaklard\u0131r.
    Birinci Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck’ten ba\u015fka, merkezi Erzurum olacak olan \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Genel \u0130spekterlik te\u015fkil olunmal\u0131d\u0131r. 3. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck A\u011fr\u0131, Kars, Artvin, Rize, Trabzon, G\u00fcm\u00fc\u015fhane, Erzincan, Erzurum Vil\u00e2yetlerini kaplayacakt\u0131r.
    Bu te\u015fekk\u00fcl\u00fc derhal kurmak l\u00e2z\u0131md\u0131r. Vil\u00e2yetler say\u0131s\u0131ndan anla\u015f\u0131l\u0131yor ki A\u011fr\u0131 Birinci Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck’ten \u00fc\u00e7e naklolunacak ve Artvin Vil\u00e2yeti yeniden te\u015fkil edilecektir.
    Dersim Vil\u00e2yeti’nin yeniden te\u015fkili ile asker\u00ee bir idare kurulmas\u0131 ve Dersim \u0131slah\u0131n\u0131n bir programa ba\u011flanmas\u0131 l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    Kazalarda baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler ve yeni kazalar yap\u0131lmas\u0131 da zaruridir. Bunlar Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fcklerle beraber yapmal\u0131d\u0131r.
    Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fckler asayi\u015f, isk\u00e2n, ve program hususlar\u0131nda vek\u00e2letlerin yeg\u00e2ne muhatab\u0131 olmas\u0131 ba\u015fl\u0131ca meseledir. Bununla beraber Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fcklerin m\u00fcdahale edemeyecekleri i\u015f olmayacakt\u0131r. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fckler l\u00fczumlu ve \u00e2cil g\u00f6rd\u00fckleri anda m\u0131nt\u0131kalar\u0131 d\u00e2hilindeki herhangi bir emri veya tedbiri durdurma\u011fa, tadil etme\u011fe salahiyetli olacaklard\u0131r. B\u00f6yle bir mesele hangi vek\u00e2lete taall\u00fbk ederse o mesele, icap ederse h\u00fck\u00fcmette m\u00fctal\u00e2a olunacakt\u0131r.
    Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fcklerin m\u00fcracaat\u0131 devlet kuvvetleri \u00fczerinde de ayn\u0131 h\u00fckm\u00fc haiz olacakt\u0131r.
    Do\u011fu illerinde yer yer tatbik olunmak \u00fczere \u00f6zel bir adliye rejimi kanun ile tayin olunacakt\u0131r. B\u00f6yle bir proje bilhassa Birinci Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck ile beraber haz\u0131rlanacakt\u0131r.
    Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fcklerin yan\u0131ndaki m\u00fcfetti\u015flerin ve alel\u0131tlak tefti\u015f i\u00e7in vek\u00e2letlerden kendi m\u0131nt\u0131kalar\u0131na giren m\u00fcfetti\u015flerin raporlar\u0131 evvelce Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fcklere verilmek l\u00e2z\u0131md\u0131r. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fckler m\u00fcfetti\u015flerinin veya vek\u00e2let m\u00fcfetti\u015flerinin raporlar\u0131 \u00fczerine m\u00fcnasip g\u00f6rd\u00fckleri tedbiri derhal ittihaz etme\u011fe salahiyetlidirler.
    Adliye memurlar\u0131 \u00fczerinde de 1’inci ve 3’\u00fcnc\u00fc Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fcklerin kat’\u00ee sal\u00e2hiyetleri olacakt\u0131r. Genel \u0130spekterlerin alelumum sivil devlet memurlar\u0131 \u00fczerindeki sicilleri esas mahiyeti haiz olacakt\u0131r.
    Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fcklerde muktedir ve k\u00e2fi adette fenn\u00ee heyetler bulunacakt\u0131r. Bu heyetler b\u00fct\u00fcn m\u00fchendislik i\u015flerinde, Ziraat ve Ekonomide \u0130spekt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn m\u00fc\u015faviri, haz\u0131rlay\u0131c\u0131s\u0131, tefti\u015f edicisi ve yapt\u0131r\u0131c\u0131s\u0131d\u0131rlar. Genel \u0130spekt\u00f6rl\u00fcklerde bilhasa bir isk\u00e2n i\u015fleri merkez\u00ee heyeti bulunacakt\u0131r. Bu heyet Genel \u0130spekt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn \u0131slah, ihzar ve tatbik organ\u0131d\u0131r.
    1. ve 3. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fcklerde Nahiye M\u00fcd\u00fcrl\u00fckleri, Kaymakaml\u0131klar, Valiler hi\u00e7 bir sebeple m\u00fcnhal ve ne kadar az m\u00fcddet i\u00e7in olsa vek\u00e2letle idare olunur b\u0131rak\u0131lmayacakt\u0131r. Bunun i\u00e7in Genel Ispekt\u00f6r emrinde ve onlar\u0131n emri ile isterlerse vil\u00e2yetler maiyetine tevzi edilmi\u015f halde maiyet memurlar\u0131 bulunacakt\u0131r,
    1. ve 3. Genel \u0130spet\u00f6rl\u00fckler de nahiye m\u00fcd\u00fcrleri ve kaza kaymakamlar\u0131na yem bedeli verilecektir. Nahiyelere birer k\u00e2tib verilecektir.
    1. ve 3. Genel \u0130spekt\u00f6rl\u00fcklerde di\u011fer vek\u00e2letlerin m\u00fcnhal bulunacak memurlar\u0131 ne sebeple ayr\u0131lm\u0131\u015f bulunursa bulunsun derhal merkezden di\u011fer memurla doldurulacakt\u0131r.
    1. ve 3. Genel \u0130spekt\u00f6rl\u00fcklerde hudut i\u015flerini ve konsolosluk muamel\u00e2t\u0131n\u0131 takipte Genel \u0130spekt\u00f6r’\u00fcn organ\u0131 olmak \u00fczere D\u0131\u015f Bakanl\u0131\u011f\u0131’ndan Yabanc\u0131 \u0130\u015fler M\u00fcd\u00fcrleri tayin edilecektir.
    Konsolos bulunan vil\u00e2yetlerde ayr\u0131ca yabanc\u0131 i\u015fler memurlar\u0131 bulunacakt\u0131r.
    1. ve 3. Genel \u0130spekt\u00f6rl\u00fcklerde merkezden giden memurlar ve subaylara mesken in\u015fas\u0131n\u0131 devlet yapacakt\u0131r.
    Mal\u00ee i\u015flerin s\u00fcratle \u0131slah\u0131 i\u00e7in 1. ve 3. Genel \u0130sp\u00f6kt\u00f6rler maiyetinde birer mal\u00ee heyet bulunacakt\u0131r. Bu heyet ve vil\u00e2yetlerden bulunacak di\u011fer yard\u0131mc\u0131 heyetler vas\u0131tas\u0131 ile maktu vergi, y\u00fcksek takdiri k\u0131ymet muhacir tapusu, a\u011f\u0131r birikmi\u015f vergiler meselelerini s\u00fcratle ve kat’\u00ee olarak hallettirebileceklerdir.
    1. ve 3. Genel \u0130spekt\u00f6rlerin m\u00fchendis heyetleri aras\u0131nda kuvvetli bir su m\u00fchendisi heyeti bulunacakt\u0131r. Her iki \u0130spekt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn resm\u00ee daireleri ve meskenleri tedrici ve ink\u0131tas\u0131z olarak in\u015fa olunacakt\u0131r.
    Bug\u00fcn sivil idare memurlar\u0131n\u0131 k\u00e2fi derecede meslekten bulmak imk\u00e2n\u0131na malik de\u011filiz. Bug\u00fcnk\u00fc kanunlara g\u00f6re M\u00fclkiye ve Hukuk mezunu olarak nahiye m\u00fcd\u00fcr\u00fc, kaymakam ve valiyi ve k\u00e2fi adette maiyet memurlar\u0131n\u0131 tedarik edemiyoruz. Bunlar\u0131n tecr\u00fcbeleri, de\u011ferleri de k\u00e2fi de\u011fildir. \u015e\u00fcphe yoktur ki meslekten yeti\u015fmi\u015f tecr\u00fcbeli idare \u00e2mirleri normal usuld\u00fcr. Bu usule g\u00f6re kaza tahrirat k\u00e2tiplerine kadar b\u00fct\u00fcn d\u00e2hiliye memurlar\u0131 ayni mezunlardan olmal\u0131d\u0131r. Bu halde dahi iki bini ge\u00e7ece\u011fini sanmad\u0131\u011f\u0131m b\u00fct\u00fcn d\u00e2hiliye kadrosundan d\u00f6rt y\u00fcze yak\u0131n kaza ve elli k\u00fcsur vil\u00e2yete tecr\u00fcbeli ve ehil adam bulmak g\u00fc\u00e7t\u00fcr.
    Nahiye M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc de bir \u00f6nemli ve ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na idare \u00e2mirli\u011fidir. Bunun say\u0131s\u0131 da bini ge\u00e7er. G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki pek gen\u00e7 ve hemen idare ba\u015f\u0131na ge\u00e7mek kolay bir sanat de\u011fildir.
    Sivil memur kadrosunu devlet\u00e7e esasland\u0131rmak i\u00e7in temel i\u015fin M\u00fclkiye Mektebi’ni Harbiye gibi geni\u015fleterek d\u00e2hiliye, maliye, belediye, husus\u00ee idare vazifelerine memur yeti\u015ftirmek ve daha geni\u015f bir kadrodan idare amirlikleri se\u00e7ebilmektir.
    Bunun i\u00e7in hemen tedbire giri\u015felim. Bu normal yoldan asmere almam\u0131z on sene s\u00fcrer. Normal rejime girinceye kadar intikali bir devre kabul edilebilir. \u0130ntikali devrede idare amirliklerini bulmak i\u00e7in ordudan \u00e7ekilenlerden istifade etmek tek \u00e7aredir. 1. ve 3. Genel \u0130spekt\u00f6rl\u00fckler i\u00e7in bu ihtiya\u00e7 daha m\u00fcbremdir. Hemen bu sene kanun\u00ee imk\u00e2n\u0131 temin etmeliyiz. Ayn\u0131 zamanda M. M. Vek\u00e2leti 1. ve 3. Genel \u0130spekt\u00f6rl\u00fckte nahiye m\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, kaymakaml\u0131k yapabilecek olanlar\u0131n listesini haz\u0131rlamal\u0131d\u0131r. Bu listeden istifade edece\u011fiz.
    Valili\u011fe intihap olunabilecek liste daha dikkatle haz\u0131rlanmal\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn Vek\u00e2letler Valili\u011fi kendi en yak\u0131n memurlar\u0131 g\u00f6rmeli ve kendi dairelerinden valili\u011fe ehil olan adamlar\u0131 dikkatle ay\u0131r\u0131p takdim etmelidir. Her vekilin her vali i\u00e7in her sene sicil vermesi usul olacakt\u0131r. \u0130htil\u00e2flar\u0131n halli ve temyizi Ba\u015fvek\u00e2let’e aittir. Vek\u00e2letlerin ve Genel \u0130spekt\u00f6rlerin valiler hakk\u0131ndaki sicilleri Ba\u015fvek\u00e2let’te merkezlenecektir.
    II – Dersim<\/strong>
    Dersim \u0131slah\u0131na bir program halinde tevess\u00fcl edece\u011fiz. Program, haz\u0131rl\u0131k, sil\u00e2htan tecrit ve icap ederse isk\u00e2n safhalar\u0131n\u0131 ihtiva edecektir.
    Haz\u0131rl\u0131k ve sil\u00e2hs\u0131zlanma 3 senede olacakt\u0131r.
    Dersim Vil\u00e2yeti’ni yeni usulde te\u015fkil edece\u011fiz. Muvazzaf bir kolordu kumandan\u0131 vali ve \u00fcniformal\u0131 muvazzaf zabitler kaza kaymakamlar\u0131 olacakt\u0131r. Kaza memurlar\u0131ndan hi\u00e7biri yerli olmayacak ve bulunduk\u00e7a m\u00fctekait zabitler tal\u00ee memuriyetlere tayin olunacakt\u0131r.
    \u0130lbayl\u0131k, dairesi bir kolordu kararg\u00e2h\u0131 gibi fakat maksada elveri\u015fli olarak te\u015fkil olunacakt\u0131r. Asayi\u015f, yol, maliye, ekonomi, adliye, k\u00fclt\u00fcr, sa\u011fl\u0131k \u015fubeleri olacakt\u0131r.
    \u0130dama kadar infaz, \u0130lbayl\u0131kta bitecektir. Adliye usul\u00fc basit, husus\u00ee ve kesin olacakt\u0131r.
    \u0130lbayl\u0131\u011f\u0131n muhakeme etmek \u00fczere Dersim haricinden istedi\u011fi yerli al\u00e2kal\u0131lar veya yataklar\u0131 \u0130lbayl\u0131\u011fa g\u00f6nderme\u011fe devlet te\u015fkil\u00e2t\u0131 mecburdur. Kazalar\u0131n te\u015fkil\u00e2t\u0131 ihtiyaca ve bu esasa g\u00f6re yap\u0131lacakt\u0131r,
    \u0130lbayl\u0131\u011f\u0131n emrinde asgar\u00ee 7 seyyar jandarma taburu bulunacakt\u0131r. Sabit jandarmas\u0131 ayr\u0131d\u0131r, \u0130lbayl\u0131\u011fa yard\u0131m etmek Genel \u0130nspekt\u00f6rlerin vazifesidir. \u0130lbayl\u0131k bu te\u015fkil\u00e2t ile idareyi alacakt\u0131r. 1935 ve 1936 da yollar\u0131, karakollar\u0131 yapt\u0131racakt\u0131r. 1937 ilkbahar\u0131na kadar haz\u0131r olursa m\u00fcrettep ve seferber 2 F. kuvvet \u0130lbayl\u0131\u011f\u0131n emrine 1937 ilkbahar\u0131nda verilecektir. S\u00fcratle b\u00fct\u00fcn Dersim sil\u00e2htan tecrit olunacak, \u0130lbayl\u0131\u011f\u0131n o zamana kadar tetkiki neticesinde kuvvetle yap\u0131lmas\u0131n\u0131 tasavvur etti\u011fi, h\u00fck\u00fcmete bildirdi\u011fi icraat da yap\u0131lacakt\u0131r.
    Bundan sonra Dersim’e verilecek \u015feklin safhas\u0131 ba\u015flayacakt\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu tasavvurlar gizlidir.
    \u0130lbayl\u0131k yol, orman i\u015fletme, \u00e7abuk ve kesin adalet, gibi kuvvetli bir idare ile i\u015fe ba\u015flayacakt\u0131r.
    \u0130lbayl\u0131\u011f\u0131n l\u00fczum g\u00f6sterece\u011fi di\u011fer ihtiya\u00e7lar\u0131 temin etmek ve e\u011fer Dersimliler bizim d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz zamandan evvel harekete kalkarlarsa program\u0131 acilen tatbik etmek zarur\u00eedir.
    Bu tasavvurlar\u0131 \u0130cra Vekilleri ve Genel Kurmay Ba\u015fkan\u0131 ile Kamutay Ba\u015fkan\u0131’ndan ba\u015fka yaln\u0131z \u0130lbay ve iki Genel \u0130nspekt\u00f6r ve 3. Ordu M\u00fcfetti\u015fi \u015fahsan bileceklerdir. Maiyet memurlar\u0131 bilmeyeceklerdir.
    III – \u0130sk\u00e2n<\/strong>
    1. ve 3. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fckte m\u00fcspet ve b\u00fcy\u00fck isk\u00e2n i\u015fleri vard\u0131r. Van, Mu\u015f ve Erzincan Ovalar\u0131 k\u0131smen bo\u015f ve genel olarak K\u00fcrt yay\u0131lmas\u0131na a\u00e7\u0131kt\u0131r. Van ve Erzincan’da acele olarak ve Mu\u015f Ovas\u0131’nda tedricen ve bir de El\u00e2ziz Ovas\u0131’nda kuvvetli T\u00fcrk k\u00fctleleri v\u00fccuda getirmek mecburiyetindeyiz.
    Tecr\u00fcbeye g\u00f6re bu fikri akamete u\u011fratan mesele i\u015flerin iyi haz\u0131rl\u0131ks\u0131z yap\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bunun neticesi olarak bu g\u00fcn, \u015fark k\u0131ta ilk i\u015f, \u015fimdiye kadar yap\u0131lm\u0131\u015f olan isk\u00e2nlar\u0131n \u0131slah\u0131 ve tasfiyesi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bug\u00fcnk\u00fc her \u00e7e\u015fit isk\u00e2n kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131 d\u00fczeltilmek, yerli ve muhacir herkese bir defa baysall\u0131k ve durluk vermek ve kuvvetli idareyi evvela kurmak l\u00e2z\u0131md\u0131r. Di\u011fer taraftan 1. ve 3. Genel \u0130nspekt\u00f6rler ilk isk\u00e2n m\u0131nt\u0131ka ve pl\u00e2nlar\u0131n\u0131 haz\u0131rlarlar. Bu haz\u0131rl\u0131k isk\u00e2n m\u0131nt\u0131kas\u0131na geleceklerin yap\u0131 malzemesini ve kendilerine isk\u00e2n tapular\u0131n\u0131n verilmesini temin eder. \u0130sk\u00e2n tapusu tabirinden maksad\u0131m isk\u00e2n olunan muhacir arazisi \u00fczerinde eski yeni tasarruf davalar\u0131n\u0131 imk\u00e2ns\u0131z k\u0131lacak bir vesika vermektir. Bu haz\u0131rl\u0131k esnas\u0131nda devletin mal\u0131 veya istiml\u00e2k edece\u011fi arazi gitgide tespit olunacakt\u0131r. \u0130sk\u00e2n m\u0131nt\u0131kas\u0131nda bulunacak olan sulama harklar\u0131 daha evvel tanzim edilmelidir. 1936 m\u00fcbadil i\u015fleri de d\u00e2hil oldu\u011fu halde b\u00fct\u00fcn ge\u00e7mi\u015f i\u015flerin \u0131slah\u0131 ve istikrar\u0131n temini ve ilk pl\u00e2n\u0131n haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ile ge\u00e7ecektir.
    Muhtelif ovalara kendiliklerinden gelmi\u015f veya yerle\u015fmi\u015f olan K\u00fcrtlere dahi dokunulmayacakt\u0131r. Yaln\u0131z Erzincan Ovas\u0131 i\u00e7in Dersim \u0131sl\u00e2h\u0131ndan sonra ayr\u0131ca karar verece\u011fiz,
    \u015earkta isk\u00e2n kayna\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131ca Karadeniz halk\u0131d\u0131r.<\/strong> Ba\u015far\u0131n\u0131n t\u0131ls\u0131m\u0131 ilk muhacirlerin memnun olmas\u0131 ve Karadenizlileri te\u015fvik etmesidir. Bunun i\u00e7in ilk muhacirlerin yerle\u015fmesinde ortalama isk\u00e2n masraf\u0131 mikyas ile mukayyet olmayaca\u011f\u0131z. Bunlar\u0131, biraz pahal\u0131 da olsa, memnun etmek esas meseledir. Devaml\u0131 ve geni\u015f bir isk\u00e2n siyasas\u0131n\u0131 ancak bu ilk tecr\u00fcbelerden sonra daha faal y\u00fcr\u00fctebiliriz.
    IV – B\u00fcy\u00fck Merkezler
    Diyarbekir, Van, Erzurum b\u00fcy\u00fck medeniyet merkezleri olarak v\u00fccutla\u015fmal\u0131d\u0131r. Erzincan, Mu\u015f, Yeni Siirt, Urfa, Kars, Artvin husus\u00ee idareleri veya belediye hizmetleri devletten yard\u0131m g\u00f6rmelidir.
    Bulan\u0131k, Malazgirt, Karak\u00f6se, S\u00fcrbahan merkezlerinin kurulmas\u0131na ehemmiyet vermelidir.
    B\u00fcy\u00fck merkezlerin ve Erzincan’\u0131n pl\u00e2nlar\u0131, sular\u0131, sa\u011fl\u0131k m\u00fccadeleleri, m\u00fcmk\u00fcnse elektrikleri devlet\u00e7e temin olunacakt\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu i\u015fler Genel \u0130nspekt\u00f6rlerce derece derece pl\u00e2na raptolunacakt\u0131r.
    V – Muvasala ve Su \u0130\u015fleri<\/strong>
    A- Yol \u0130\u015fleri
    1. ve 3. Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fck m\u0131nt\u0131kas\u0131nda yap\u0131lacak yollar bir pal\u00e2na raptolunacakt\u0131r. H\u00fck\u00fcmet\u00e7e kabul olunacak bu pl\u00e2n devletin yard\u0131m\u0131 ile vil\u00e2yetlerin yol faaliyeti bir birine eklenerek per\u00e7inlenecektir. \u015eu yollar esas g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor:
    Fevzipa\u015fa-Urfa-Siverek-Diyarbekir.
    Urfa-Malatya irtibat\u0131.
    Diyarbekir-Siirt-Bitlis-Van… Bu yolda k\u0131\u015f\u0131n kapanmayacak bir g\u00fczerg\u00e2h bulunacakt\u0131r.
    El\u00e2ziz-\u00c7apak\u00e7ur-Mu\u015f yolu ve bu yolun Bulan\u0131k-Malazgirt-Karak\u00f6se’ye uzat\u0131lmas\u0131.
    Mu\u015f ve Bitlisin ba\u011flanmas\u0131.
    Erzurum’la Mu\u015f yollar\u0131 aras\u0131nda irtibat yolu.
    \u0130ran transit yolu.
    I\u011fd\u0131r-Ka\u011f\u0131zman-Horasan.
    Erzurum ve Erzincan i\u00e7in k\u0131\u015f\u0131n kapanmayacak surette Karadeniz yolu g\u00fczerg\u00e2h\u0131 ke\u015fif ve tespit olunacakt\u0131r.
    Erzurum-Erzincan yolu.
    Ardahan-Bor\u00e7ka yolu – Bu yolun g\u00fczerg\u00e2h geni\u015fletilmesi ve kavislerin \u0131slah\u0131 m\u00fcstaceldir.
    Artvin-Yusufeli-Erzurum istikameti i\u00e7in k\u0131\u015f\u0131n kapanmayacak bir g\u00fczerg\u00e2h ke\u015ffi.
    Rize-\u0130spir-Erzurum yolu.
    Samsun’dan Hopa’ya bir sahil yolu.
    Bayburt, Kelkit, \u015eiran, Alucra, \u015eebinkarahisar, Koyulhisar, Re\u015fadiye, Niksar, Erbaa noktalar\u0131ndan ge\u00e7en uzunlu\u011funa ve Karadeniz’den gelen b\u00fct\u00fcn irtibat yollar\u0131na de\u011fen bir g\u00fczerg\u00e2h\u0131n tayini.
    Genel \u0130nspekt\u00f6rlerin raporu \u00fczerine Bay\u0131nd\u0131rl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 h\u00fck\u00fcmete bir yol pl\u00e2n\u0131 verecektir. Bu pl\u00e2n\u0131 \u00fc\u00e7 aya kadar elde bulundurmal\u0131y\u0131z.
    Demiryolu istasyonlar\u0131ndan m\u00fcnasip istikametlerde otomobil servisi d\u00fc\u015f\u00fcnece\u011fiz.
    B- Demiryolu \u0130\u015fleri
    1938’de Erzurum’a da varacak surette demiryolu in\u015fas\u0131 i\u00e7in yeni bir program\u0131:
    Erzurum-Sar\u0131kam\u0131\u015f dar hatt\u0131n\u0131n k\u0131\u015f\u0131n kapanmayacak surette \u0131slah\u0131 ve i\u015fletilmesi hemen bu sene yap\u0131lacak i\u015flerimizdendir. Kezalik \u0130ran transit yolunun kamyonla i\u015fletilmesi demiryolu idaresine ait olacakt\u0131r.
    Yap\u0131lacak Dersim yollar\u0131n\u0131 Dersim \u0130lbayl\u0131\u011f\u0131 iki aya kadar tespit etmi\u015f olacakt\u0131r.
    C – Liman
    Trabzon Liman\u0131’n\u0131n in\u015fas\u0131na ba\u015flamak yak\u0131n bir i\u015f olacakt\u0131r. Bay\u0131nd\u0131rl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 bu liman i\u00e7in ve Giresun’da Mendirek i\u00e7in 1936 ikincik\u00e2nun ba\u015f\u0131na kadar h\u00fck\u00fcmete teklif getirecektir.
    D- Su \u0130\u015fleri
    Van G\u00f6l\u00fc’n\u00fc fenn\u00ee ve iktisad\u00ee bir surette i\u015fletmek i\u015fini Ekonomi Bakan\u0131 \u00fcstlenecektir.
    Tersanenin nakli tespit ve h\u00fck\u00fcmete teklif olunacakt\u0131r.
    Van \u015fehri etraf\u0131ndaki harklar\u0131n \u0131slah\u0131.
    I\u011fd\u0131r’da bendin yap\u0131lmas\u0131 ve kanal\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 i\u00e7inde bulundu\u011fumuz sene tanzim edece\u011fiz.
    Erzincan Ovas\u0131’nda sulama i\u015flerinin tanzimi.
    Yeni sulama memba\u0131 bulunmas\u0131, Erzincan Ovas\u0131 batakl\u0131klar\u0131n\u0131n kurutulmas\u0131, sudan elektrik istihsali program\u0131 bu sene tanzim olunacakt\u0131r.
    Samsun’da \u00c7ar\u015famba batakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kurutulmas\u0131 936 i\u015flerimizdendir.
    Su i\u015flerinin Birinci ve \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Genel \u0130nspekt\u00f6rl\u00fcklerde devlet yard\u0131m\u0131 ile m\u00fckellef amele kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n mezci suretinde yap\u0131lmas\u0131na kanunen imk\u00e2n temin olunacakt\u0131r.
    E- M\u00fchendis Heyetleri<\/strong>
    1. ve 3. Genel \u0130nspekt\u00f6rler yol ve su i\u015flerini bug\u00fcn oldu\u011fu gibi Fen Memurlar\u0131 ile yapma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmak b\u00fct\u00fcn emekleri ve masraflar\u0131 \u015fimdiye kadar oldu\u011fu gibi yabana atmakt\u0131r.
    Vil\u00e2yetlerin Yol M\u00fchendisi kadrolar\u0131n\u0131 tamam tutmak m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131n\u0131 zannetmiyorum. Su M\u00fchendisi ise hi\u00e7 bir yerde yoktur. Su M\u00fchendisli\u011fi fenn\u00ee bak\u0131mdan yol m\u00fchendisli\u011finden daha g\u00fc\u00e7 ve incedir. \u0130ki tedbire birden tevess\u00fcl etmelidir:
    1 – Vil\u00e2yetlerde fen memurlar\u0131 ve birer m\u00fchendis bulundurarak as\u0131l haz\u0131rlay\u0131c\u0131 ve kontrol edici fen heyetini Genel \u0130spekter1iklerde kurmak.
    2 – Geni\u015f mikyasta ecnebi m\u00fchendis kullanmak. Hele su m\u00fchendisli\u011fi i\u00e7in buna kesin olarak muhtac\u0131z. Bu tertipler hem ucuz, hem pratik g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ecnebilerin kalelerde bulunmas\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcne kar\u015f\u0131 bir tedbir d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz. Mesel\u00e2 \u00e7ok muztar kal\u0131rsak 3. \u0130nspekt\u00f6rl\u00fckte bulundurmamak gibi.
    VI – Transit Meselesi
    Son zamanlarda \u0130ran transitinin azald\u0131\u011f\u0131ndan \u015fik\u00e2yet ve bu transitin memleket i\u00e7in pek faydal\u0131 oldu\u011fundan bahsolunur. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada oldu\u011fu gibi \u0130ran ticaretinin de genel olarak daralmas\u0131 ve \u0130ran pazarlar\u0131n\u0131n Karadeniz, Beyrut, ve Basra’ya da\u011f\u0131lmas\u0131 transitin azalmas\u0131nda esasl\u0131 sebeplerdir. Ancak \u0130ran’\u0131n zengin olan \u015fimal m\u0131nt\u0131kas\u0131n\u0131n Beyrut ve Batum rekabetlerine kar\u015f\u0131 Trabzon’a ba\u011fl\u0131 tutmak i\u00e7in u\u011fra\u015fmam\u0131z l\u00e2z\u0131md\u0131r. \u0130ktisad\u00ee fayda kadar siyas\u00ee faydalar\u0131m\u0131z say\u0131s\u0131zd\u0131r.
    Transit yolu K\u0131z\u0131ldize-Karak\u00f6se-Horasan-Erzurum-Kop-Bayburt-G\u00fcm\u00fc\u015fhane-Zigana-Trabzon istikametidir. Bu yol bir ka\u00e7 seneden beri \u0131sl\u00e2h olunmaktad\u0131r. Daha \u0131sl\u00e2h olunacak yerleri \u00e7oktur. Bununla beraber ve ayni zamanda yoldan istifade edilmektedir. Ve istifade ink\u0131taa u\u011framadan \u0131sl\u00e2hat devam edebilir. Yol tamirine devamdan ba\u015fka bu yol \u00fczerinde yap\u0131lacak \u0131slahat \u015funlard\u0131r:
    A – Demiryollar\u0131 \u0130daresi taraf\u0131ndan bir kamyon servisi tesisi. 1936 yaz\u0131ndan itibaren bu servisi a\u00e7abilecek tedbirleri \u015fimdiden haz\u0131rlamal\u0131y\u0131z.
    B – K\u0131z\u0131ldize G\u00fcmr\u00fck \u0130stasyonu’nun temiz bir surette S\u00fcrbahan’a nakli l\u00e2z\u0131md\u0131r. Bunu \u0130nhisarlar Vek\u00e2leti yapacakt\u0131r. G\u00fcrc\u00fcbulak’ta bir pasaport merkezi a\u00e7\u0131lacakt\u0131r.
    C – S\u00fcrbahan bir Nahiye ve Telgraf merkezi olacakt\u0131r.
    D – Trabzon’da iskele ve mavuna resimleri indirilecek veya kald\u0131r\u0131lacakt\u0131r. Bunlar\u0131 yerinde g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcm. Teferruat\u0131n\u0131 Dahiliye ve \u0130nhisar Vekilliklerine ayr\u0131ca verece\u011fim.
    E – Yolcular hakk\u0131ndaki muamelelerde \u0131slah olunacak \u015feyler vard\u0131r. Bunlar\u0131n teferruat\u0131n\u0131 Vekilliklere ayr\u0131ca tebli\u011f edece\u011fim.
    F – Di\u011fer taraftan Trabzon Liman\u0131’n\u0131n in\u015fas\u0131na ba\u015flamak en b\u00fcy\u00fck tebdildir.
    \u0130\u015fte bug\u00fcn acele olarak yap\u0131lacak bu i\u015fler transit servisini en \u00e7ok temin eder. Ancak \u0130ran transit yolunun b\u00fcy\u00fck meselesi k\u0131\u015f\u0131n kapanmak mahzuru oldu\u011funu bilmeliyiz. Bu yol Tahirgedi\u011fi, Kopda\u011f\u0131, k\u0131sa zaman i\u00e7in Vavuk, Zigana ge\u00e7idinde k\u0131\u015f\u0131n kapan\u0131r. K\u0131zaklarla ge\u00e7it yapmak icabeder. Bu ge\u00e7itlerden ba\u015fka Karak\u00f6se Platosu da uzun bir zaman karla \u00f6rt\u00fcl\u00fc bulunur. K\u0131\u015f\u0131n kapal\u0131 zamanlarda s\u00fcratle a\u00e7ma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in tedbirler al\u0131nacakt\u0131r.
    At\u00ee i\u00e7in esasl\u0131 a\u00e7\u0131k tutmak tedbirini ancak demiryolunda bulabiliriz. Hi\u00e7 olmazsa huduttan Erzurum-Kars yoluna kadar bir dekovil bizi g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn \u00e7ok k\u0131sm\u0131ndan kurtaracakt\u0131r. "Karak\u00f6se Palatosundan ve Tahir gedi\u011finden"
    Bu dekovil huduttan Karak\u00f6se’ye kadar m\u00fckemmel bir surette mevcut idi. Tahrip etmi\u015f oldu\u011fumuz i\u00e7in ileride yeniden masraf yapaca\u011f\u0131z.
    Erzurum-Karadeniz irtibat\u0131 i\u00e7in k\u0131\u015f\u0131n kapanmayacak veya kolayl\u0131kla a\u00e7\u0131k tutulabilecek bir g\u00fczerg\u00e2h bulunmas\u0131 umuluyor. Bu g\u00fczerg\u00e2h S\u00fcrmene civar\u0131nda Karadere boyunca \u00e7\u0131kacak ve Salmankay Beli’ni a\u015farak Bayburt’u ve oradan Kop k\u00fctlesine u\u011framayarak, bunu garptan dola\u015farak Tercan Ovas\u0131’na inecektir. Bu g\u00fczerg\u00e2h\u0131 evvel\u00e2 ke\u015ffedece\u011fiz; sonra geni\u015f tesviye olarak a\u00e7aca\u011f\u0131z, bir iki sene tarassuttan sonra \u015foseye \u00e7evirece\u011fiz. Yeni g\u00fczerg\u00e2h Zi\u011fana ve Kop’tan kurtulacak, Vavuka kar\u015f\u0131 Salmangaz\u0131 ta\u015f\u0131yacakt\u0131r. Salmangaz’da tedbir bulmak daha kolay olacakt\u0131r. Bu tasavvurda muvaffak olursak daha ilerde bu g\u00fczerg\u00e2h\u0131 da dekoville d\u00f6\u015femek d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.
    Transit servisinde Erzurum kalesinden ge\u00e7i\u015f de bir meseledir. Yabanc\u0131lar Erzurum’da 24 saatten fazla kalamazlar ve nezaret alt\u0131nda bulunurlar. Transit i\u015finin durak yeri Hasankale’dir. Erzurum’dan ge\u00e7i\u015f subay\u0131n refakat ile olur. Subaylar\u0131n k\u00e2fi ta\u015f\u0131ma vas\u0131tas\u0131 olmamas\u0131ndan hem kafileye, hem subaylara zahmet vard\u0131r. Bu i\u015fin halli i\u00e7in subaylara iki kamyon tahsil k\u00e2fi gelecektir.
    Transit meselesi \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnebildiklerim bunlard\u0131r.
    VII – Finans \u0130\u015fleri
    G\u00fcm\u00fc\u015f para s\u00fcr\u00fcm\u00fc i\u00e7in yukarda k\u00e2fi s\u00f6yledim. Say\u0131m Vergisi’ni indirmek do\u011fu illerinin de dile\u011fidir. Bu verginin bilhassa s\u0131\u011f\u0131rda indirilmesini istiyorlar.
    Maktu vergi bel\u00e2s\u0131n\u0131 bir an evvel bitirmeliyiz.
    Birde y\u00fcksek takdiri k\u0131ymet itirazlar\u0131n\u0131n m\u00fcddeti ge\u00e7ti\u011fi i\u00e7in \u00fc\u00e7 sene beklemek l\u00fczumu vard\u0131r.
    Y\u00fcksek bedel \u00fczerine vergi vermezler. Beyhude zahmettir. Ve kendimizi aldatmakt\u0131r. Bunu d\u00fczeltmek i\u00e7in kanun\u00ee imk\u00e2n yolu a\u00e7mal\u0131y\u0131z.
    Metruke arazisinin bor\u00e7lanma ile da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131 i\u00e7in kanun \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Her vil\u00e2yette halk bu kanunun tatbikini bekliyor. S\u00fcratle tatbikat\u0131 bitirmeliyiz.
    B\u00fcy\u00fck bir maliye meselesi arazi ve m\u00fcsakkafat vergisinin umum\u00ee muvazeneden husus\u00ee idarelere devredilmesidir. Kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n "Husus\u00ee \u0130dareler hissesinden alarak" bu tedbirle arazi ve m\u00fcsakkafat tahriri daha \u00e7abuk bitece\u011fi, bunlar\u0131n tahsili daha emin olaca\u011f\u0131, iki tahsildar kullanmaktan kurtulaca\u011f\u0131m\u0131z faydalar\u0131 zikrolunuyor. Herhalde merkezden do\u011fru takdiri k\u0131ymetlere yeti\u015femiyoruz. Haks\u0131zl\u0131klar\u0131 \u00e7abuk ve kolay g\u00f6remiyoruz.
    Husus\u00ee \u0130darelerde olursa merkezin \u015fik\u00e2yetler \u00fczerine m\u00fcdahalesi daha m\u00fcessir olur.
    Mal\u00ee i\u015flerde as\u0131l g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm eksik memur seviyesinin \u00e7ok d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Vil\u00e2yetlerdeki bu kadro bug\u00fcn iyi k\u00f6t\u00fc i\u015fler bir makine halindedir. D\u00fc\u015f\u00fcnce denilen \u015feyden mahrumdur.
    Hi\u00e7 bir yerde mal\u00ee mesele \u00fczerinde bir y\u00fcksek maliye memuruna bir m\u00fctalaa s\u00f6yletemedim. Mevcut bir fenal\u0131\u011f\u0131n veya \u015fik\u00e2yetin \u0131slah\u0131 i\u00e7in ne yapmak l\u00e2z\u0131m oldu\u011fu i\u00e7in hi\u00e7 bir \u015fey d\u00fc\u015f\u00fcnemez veya s\u00f6yleyemezler.
    K\u00f6y evlerinin 25 lira iratl\u0131 tahmin olunan\u0131n\u0131n fazlas\u0131ndan nas\u0131l vergi al\u0131naca\u011f\u0131n\u0131 iyi bilmezler. Verginin do\u011fru tatbikat\u0131ndaki kanun\u00ee tezatlar \u00fczerinde hi\u00e7 zihin yormam\u0131\u015flard\u0131r. B\u00f6yle bir kadronun tecr\u00fcbelerine dayanarak merkezde isabetli tedbir d\u00fc\u015f\u00fcnmek imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Bu halden \u00e7ok zarar g\u00f6r\u00fcyoruz. Bir \u00e7ok g\u00fczel ve ana fikirler harap olmaklad\u0131rlar. Erzincan’da bir muhacirin b\u00fct\u00fcn halk i\u00e7inde hik\u00e2yesi \u00e7ok karakteristik bir misaldir.
    Yerli k\u00fc\u00e7\u00fck Mal memurlar\u0131n\u0131n ufak d\u00fc\u015f\u00fcncelerle d\u00f6n\u00fcm ba\u015f\u0131na 120 lira takdir etmeleri bu ovada isk\u00e2n i\u015fini k\u00f6k\u00fcnden sarsm\u0131\u015ft\u0131r.
    Bir taraftan y\u00fcksek k\u0131ymette memurlar yeti\u015ftirme\u011fe \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. Fakat m\u00fcstacel tedbir hi\u00e7 olmazsa Genel \u0130nspekt\u00f6rler yan\u0131ndaki Maliye M\u00fcfetti\u015flerini hakik\u00ee Maliye M\u00fc\u015faviri ve fikir yeri olarak te\u00e7hiz etmeliyiz.
    VIII- Yakacak ve Maden Meselesi<\/strong>
    Bu mesele \u015fark\u0131n ba\u015fl\u0131ca i\u015flerindendir. Bu mahiyeti biz veriyoruz. Yoksa yerinde \u00e7abucak ve herkes teze\u011fe al\u0131\u015f\u0131yor.
    Orta Anadolu’daki tezek kullan\u0131lmas\u0131ndan \u015farktaki kullan\u0131\u015f farkl\u0131d\u0131r. \u015earkta \u015fehirlerin de ihtiyac\u0131 yaln\u0131z tezekle temin olunur. B\u00fcy\u00fck \u00e7ini sobalar ve ordu taahh\u00fctleri, Mektepler teze\u011fi resmen kontrata korlar.
    Garpta arad\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan daha geni\u015f mahiyette \u015fark i\u00e7in yakacak aramal\u0131y\u0131z. \u0130lk \u00f6nce Rusya’dan Kars’a ve Erzurum’a \u00e7ok az g\u00fcmr\u00fck bedeli ile k\u00f6m\u00fcr sokmal\u0131y\u0131z. Bu k\u00f6m\u00fcr oralardan ba\u015fka bir yerde kullan\u0131lamaz. Bizim d\u00e2hil\u00ee mal\u0131m\u0131z himayesine hi\u00e7 bir zarar vermez. Nihayet buna mukabil pazar\u0131 zaten mahdut olan zahiremizi ve hayvanlar\u0131m\u0131z\u0131 Ruslar alacaklard\u0131r.
    Ondan sonra mevcut olan linyit ocaklar\u0131n\u0131 i\u015fletme\u011fe ba\u015flamal\u0131y\u0131z. Bu ocaklar\u0131 Ruslar\u0131n i\u015flettikleri ve dekovil yapt\u0131klar\u0131 bilinen \u015feylerdir.
    Ba\u015fl\u0131ca Balkaya ve K\u00fck\u00fcrtl\u00fc ocaklar\u0131. Erzurum Kalesi i\u00e7in i\u00e7indeki Sivi\u015fli’de bu kabildendir.
    Van cenubundaki \u015eatak k\u00f6m\u00fcr\u00fcnden bahsettim. Ekonomi Bakan\u0131’n\u0131n bunlar hakk\u0131nda i\u015fletme ve ke\u015fif i\u00e7in karar almas\u0131 l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    Muradiye’de Ruslar\u0131n i\u015fletti\u011fi s\u00f6ylenilen petrol i\u00e7in de tedbir almal\u0131y\u0131z. Bu petrol\u00fc mahall\u00ee ihtiya\u00e7lar i\u00e7in kullanabilece\u011fimiz s\u00f6yleniyor ki Van i\u00e7in bu b\u00fcy\u00fck bir \u015feydir.
    Madenlere ait her vil\u00e2yette \u00fcmitler ve talepler vard\u0131r. Arama enstit\u00fcs\u00fcn\u00fcn i\u015flerini pek \u00e7ok g\u00f6rd\u00fcm. K\u0131vartshane bak\u0131r madeninin s\u00fcratle i\u015fletmeye a\u00e7\u0131lmas\u0131 takip olunacakt\u0131r.
    IX – K\u00fclt\u00fcr \u0130\u015fleri<\/strong>
    K\u00fcrtlere okutma yap\u0131l\u0131p yap\u0131lmayaca\u011f\u0131 \u015fimdiye kadar bir politika olarak m\u00fctalaa edilmi\u015ftir. Bu politikay\u0131 halk biliyor. Biz bundan hi\u00e7 istifade etmedi\u011fimiz halde yaln\u0131z mahzurunu \u00e7ekiyoruz. Daha T\u00fcrk k\u00f6ylerindeki mektepleri yapamam\u0131\u015fken ve en nihayet y\u00fczde ona varmayan okutmada, bir hususi siyasay\u0131 halk\u0131n diline d\u00fc\u015f\u00fcrmekte hi\u00e7 bir fayda yoktur. Sonra ilk tahsil i\u00e7in okutmakta faydam\u0131z daha ziyade oldu\u011fu m\u00fctalaas\u0131nday\u0131m. K\u00fcrtle\u015fmi\u015f ve kolayca T\u00fcrkl\u00fc\u011fe d\u00f6necek yerleri okutmak hatta K\u00fcrtlere T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011freterek T\u00fcrkl\u00fc\u011fe \u00e7ekmek i\u00e7in ilk tahsil ve onun iyi hocas\u0131 \u00e7ok m\u00fcessir vas\u0131tad\u0131r. Hul\u00e2sa ilk tahsil i\u00e7in ay\u0131rma siyasas\u0131 yap\u0131lamaz. Zaten mahdut olan vas\u0131talar\u0131m\u0131z\u0131 daha \u00e7ok T\u00fcrk k\u00f6ylerinde kullanmak elimizdedir.
    Memur yeti\u015ftirecek b\u00fcy\u00fck m\u00fcesseseler cenupta yoktur. Orta Mektebe girecekler i\u00e7erisinde K\u00fcrtlerden m\u00fcracaat eden olursa onlar\u0131 da reddetmemeliyiz.
    Bu m\u00fcl\u00e2hazalar\u0131m\u0131 h\u00fck\u00fcmet kabul ederse tafsil\u00e2t\u0131n\u0131 yaln\u0131z Genel \u0130nspekt\u00f6rler bilmek \u00fczere a\u00e7\u0131k \u015fekilde ayr\u0131l\u0131k siyasas\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 tebli\u011f etmeliyiz. Van b\u00f6yle bir tebli\u011fi daha acele bekliyor.
    X – Sa\u011fl\u0131k \u0130\u015fleri
    Sa\u011fl\u0131k i\u015flerinde merkezden ne tesis etmi\u015f isek genel surette "Numune Hastahaneleri ve m\u00fccadeleler" iyi i\u015fliyor. Van’daki sa\u011fl\u0131k i\u015flerinin uzunca m\u00fcddet tecr\u00fcbesiz bir vekil elinde bulunmas\u0131 zararl\u0131 olmu\u015ftur. Yeni m\u00fcd\u00fcr ben orada iken gelmi\u015fti.
    Fakat sa\u011fl\u0131k i\u015flerinde b\u00fct\u00fcn vil\u00e2yetlerde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm eksikler say\u0131s\u0131zd\u0131r.
    Trahom fena bir salg\u0131n halinde Erzincan’a kadar gelmi\u015ftir. Halk pek muzdarip ve pek \u015fik\u00e2yet\u00e7idir. Frengi b\u00fct\u00fcn \u015fimal m\u0131nt\u0131kas\u0131n\u0131 kaplamaktad\u0131r.
    Sa\u011fl\u0131k m\u00fccadelelerine halk itimat ediyor. Alaca\u011f\u0131m\u0131z asmereler \u00e7ok m\u00fchimdir. Sa\u011fl\u0131k m\u00fccadelelerini siyasal ve ekonomik olarak dahi h\u00fck\u00fcmet\u00e7e en m\u00fcessir tedbir bilmeliyiz.
    Elimizde bulunan doktorlar ve m\u00fctehass\u0131slarla memleketin ihtiyac\u0131 olan ve her g\u00fcn daha geni\u015fleyen m\u00fccadele i\u015flerine yeti\u015femeyece\u011fiz. Vek\u00e2let iki seneden beri yeni bir T\u0131p Fak\u00fcltesi i\u00e7in talep yapmaktad\u0131r. Bir taraftan buna \u00e7are arayal\u0131m. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki sene yapma\u011fa \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m\u0131z i\u015fler aras\u0131nda Diyarbekir, Erzincan, I\u011fd\u0131r gibi bir ka\u00e7 yerde s\u0131tma, Erzincan’a, kadar Trahom, \u015fimalde frengi m\u00fccadelesini a\u00e7acak veya geni\u015fletecek tedbir alma\u011fa mecburuz. Karadeniz kenar\u0131 frengi m\u00fccadelesine \u00e7ok muhta\u00e7t\u0131r.
    Trabzon’da bir Numune Hastahanesi’ni m\u00fcstacel bir mesele g\u00f6rd\u00fcm. K\u0131\u015fla kapan\u0131p mahsur kalan yerlerde hasta olmak ihtimali i\u015fyarlar\u0131 ve subaylar\u0131 pek korkutmaktad\u0131r.
    Deliler i\u00e7in b\u00fct\u00fcn \u015farkta bir merkez istiyorlar. C\u00fczaml\u0131lar i\u00e7in Kars halk\u0131 pek s\u0131zlan\u0131yor. Aileleri bile korkuyorlar ve i\u011freniyorlar. Bir yolda g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ise \u00e7ok sak\u0131n\u0131yorlar. Kars havalisinde bin kadar tahmin ediliyor. Bunlar\u0131 bir k\u00f6yde kapamak i\u00e7in bir \u00e7are bulsak \u00e7ok iyi olacakt\u0131r.
    XI- Karadeniz \u0130\u015fleri
    Muvasala, sa\u011fl\u0131k ve muhtelif ekonomi meselelerini, yaban domuzu m\u00fccadelesini yukarda s\u00f6yledim. Yaln\u0131z bir meseleyi tekrar etmek isterim: M\u0131s\u0131r fiyat\u0131 ve m\u0131s\u0131r ekme\u011fi.
    Yukarda tafsil\u00e2t verdi\u011fim gibi bu i\u015fi h\u00fck\u00fcmetin bir meselesi olarak takip etmeliyiz.
    Miktar\u0131 k\u00e2fi ve besleyici ekmek yememenin eserleri Karadeniz neslimiz \u00fczerinde a\u015fik\u00e2r bir surette g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
    XII- Mill\u00ee M\u00fcdafaa \u0130\u015fleri<\/strong>
    Erzincan’da Askeri Hastahane’nin ikmali az bir himmete kalm\u0131\u015ft\u0131r. Yukarda s\u00f6yledi\u011fim gibi Erzurum Kalesi toplar\u0131n\u0131n muhafazas\u0131, bunlara nakil trakt\u00f6r\u00fc verilmesi.
    Yedinci ve Dokuzuncu Kolordu F\u0131rka Kumandanlar\u0131na ve Erzurum Kale Kumandan\u0131’na binek otomobili verilmesi. Erzurum’da ayr\u0131ca subaylar i\u00e7in iki kamyon tahsisi, Erzurum nakliye otomobil kolunun ikmali l\u00e2z\u0131md\u0131r.
    Sar\u0131kam\u0131\u015f ve Kars binalar\u0131n\u0131n kurtar\u0131lmas\u0131 i\u00e7in yukarda bahsettim.
    Hudut kumandanlar\u0131na sepetli motosikletler l\u00e2z\u0131md\u0131r. \u015earkta subay evleri in\u015fas\u0131na yard\u0131m esast\u0131r. Nihayet cephanelik infil\u00e2k\u0131ndan kurtulacak tedbiri \u015farkta da almal\u0131y\u0131z.
    Bir ka\u00e7 on bin lira i\u00e7in milyonlar kaybetmek ve t\u00fcrl\u00fc tehlikelere maruz olmak \u00e7ok can\u0131m\u0131z\u0131 yak\u0131yor.
    Erzincan’da Harbiye k\u0131\u015flas\u0131n\u0131n tamiri yap\u0131lacak bir \u015feydir.
    Netice<\/strong>
    E\u011fer y\u00fcce heyet bu raporda arz etti\u011fim tedbirleri muvaf\u0131k bulursa esas olarak bir kabul karar\u0131 verilmesini rica ederim.
    Bunun \u00fczerine derhal yap\u0131lacak i\u015flere ba\u015flanacak ve pl\u00e2na ba\u011flanacak i\u015fler haz\u0131rlanacakt\u0131r.
    Ayr\u0131ca bir mal\u00ee pl\u00e2n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 l\u00e2z\u0131md\u0131r ki bunu vek\u00e2letlerden alaca\u011f\u0131m\u0131z i\u015f pl\u00e2nlar\u0131 \u00fczerine yapaca\u011f\u0131z.
    Bu raporu yazarken Reisicumhur ATAT\u00dcRK’e ve Cumhuriyet’in icra vekillerine vaziyetleri samimi olarak s\u00f6ylemek ba\u015fl\u0131ca d\u00fc\u015f\u00fcncem olmu\u015ftur.
    Vaziyeti az zamanda toparlayaca\u011f\u0131m\u0131za, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen tedbirleri tatbik edebilece\u011fimize inan\u0131yorum. As\u0131rl\u0131k eksikleri d\u00fczeltme\u011fe \u00e7al\u0131\u015fmakla m\u00fcteselli olabiliriz.
    *\u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc’n\u00fcn, ba\u015fbakanl\u0131\u011f\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u015eark Islahat Plan\u0131’n\u0131n 10. y\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesi amac\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 do\u011fu gezisinin cumhurba\u015fkan\u0131 ve bakanlar kurulan sunulan raporudur. Rapor, 1935 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul Ba\u015fvekalet Matbaas\u0131’nda bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Raporun asl\u0131na sad\u0131k kal\u0131nmakla birlikte, raporda K\u00fcrt illeri d\u0131\u015f\u0131nda bulunan Rize, Trabzon, G\u00fcm\u00fc\u015fhane ve Bayburt ile ilgili b\u00f6l\u00fcmler \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r… <\/p>\n

    Kaynak: http:\/\/www.bydigi.com\/tarih\/194200-ismet-inonu-nun-sark-seyahati-raporu-1935-a.html<\/a> <\/p>\n

    \n
    \n \n
    \n \n \"Happy\"\n <\/a>\n
    \n Happy <\/div>\n
    \n 0<\/span>\n \n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
    \n \n \"Sad\"\n <\/a>\n
    \n Sad <\/div>\n
    \n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
    \n \n \"Excited\"\n <\/a>\n
    \n Excited <\/div>\n
    \n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
    \n \n \"Sleepy\"\n <\/a>\n
    \n Sleepy <\/div>\n
    \n 0<\/span>\n \n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
    \n \n \"Angry\"\n <\/a>\n
    Angry<\/div>\n
    \n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n \n <\/div>\n <\/div>\n\n
    \n \n \"Surprise\"\n <\/a>\n
    Surprise<\/div>\n
    \n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n <\/div>\n <\/div>\n\n \n
    Tweet<\/a><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    K\u00fcrtler, 1923′te T\u00fcrk – K\u00fcrt ortak vatan\u0131 olarak kurulan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nden beklediklerini bulamam\u0131\u015f ve ilk meclisin feshinden sonra yer yer ayaklanmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. 1925′te \u015eeyh Said liderli\u011finde ba\u015flayan ve k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde K\u00fcrdistan’\u0131n bir\u00e7ok b\u00f6lgesine s\u0131\u00e7rayan K\u00fcrt ayaklanmas\u0131, Kemalist iktidar\u0131n K\u00fcrt milli iradesine kar\u015f\u0131 yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 sertle\u015ftirerek \u00e7o\u011faltt\u0131.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_gspb_post_css":"","footnotes":""},"categories":[34],"tags":[],"class_list":["post-817","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kurdistan"],"blocksy_meta":[],"brizy_media":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/817","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=817"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/817\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=817"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=817"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=817"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}