{"id":14,"date":"2005-06-28T23:02:56","date_gmt":"2005-06-28T21:02:56","guid":{"rendered":"http:\/\/wp.mehmetcanyuece.com\/2005\/06\/28\/kuerdistan-tarihinde-bir-yaprak-say-2\/"},"modified":"2005-06-28T23:02:56","modified_gmt":"2005-06-28T21:02:56","slug":"kuerdistan-tarihinde-bir-yaprak-say-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/kuerdistan-tarihinde-bir-yaprak-say-2\/","title":{"rendered":"K\u00fcrdistan Tarihinde Bir Yaprak \/ say\u0131 2"},"content":{"rendered":"
\n
\n \t<\/i> Read Time:<\/span>9 Minute, 20 Second <\/div>\n\n <\/div>

<\/p>\n

\u015eEYH SA\u0130T AYAKLANMASI<\/strong> <\/div>\n

<\/strong><\/p>\n

1925 y\u0131l\u0131nda meydana gelen \u015eeyh Sait ayaklanmas\u0131 olarak bilinen ayaklanma Kürtlerin istemlerinin ve hayallerinin bir ifadesidir. O zamana kadar olan Kürt ayaklanmalar\u0131n\u0131n en büyü\u011fü ve sars\u0131c\u0131 olan\u0131d\u0131r ki, etkisinin büyük olmas\u0131 kadar yank\u0131s\u0131n\u0131n bugünlere kadar devam etmesi bunun göstergesidir. Ne var ki, gerek Kürt gerekse Türk ayd\u0131n ve ‘sosyalist’ çevrelerince ayaklanman\u0131n nedenleri  bir irtica hareketi veya \u0130ngilizlerin k\u0131\u015fk\u0131rtmas\u0131 sonucu olarak ortaya ç\u0131km\u0131\u015f bir hareket olarak de\u011ferlendirilmi\u015f, hakketti\u011fi de\u011fer verilmemi\u015ftir. <\/div>\n

<\/p>\n

1925 Kürt ayaklanmas\u0131na yol açan sosyal, siyasal ve ulusal ko\u015fullar yeterince de\u011ferlendirilememi\u015f veya görmezden gelinmi\u015ftir. Ancak günümüzde Kürt tarih ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 bu ayaklanman\u0131n, ulusal ve hakl\u0131 talepleri olan bir hareket oldu\u011fu noktas\u0131nda birle\u015fiyorlar. \u015eeyh Sait ayaklanmas\u0131n\u0131n haz\u0131rl\u0131k dönemi, 1923 y\u0131l\u0131nda kurulan Kürt \u0130stiklal Cemiyeti örgütünün (AZAD\u0130) mücadelesinin ürünüdür. Kürt \u0130stiklal Cemiyeti gizli çal\u0131\u015fan bir örgüttü, cemiyet Kürtler üzerinde etkili ki\u015filerle ve üst düzey Kürt bürokrat ve yöneticilerle ili\u015fki geli\u015ftirmeyi hedefliyordu. Örgüt, kendilerinden ve Kürt davas\u0131ndan yana olan yerel yöneticileri ve a\u015firet reislerinin çal\u0131\u015fmalar\u0131na kat\u0131lmas\u0131 için çaba gösteriyordu. Dostluklar\u0131n\u0131 kazanmak istedikleri aras\u0131nda, zaman\u0131n ayd\u0131nlar\u0131 ve okumu\u015flar\u0131 olarak görülen \u015feyhler ve Türkiye Kürdistan’\u0131nda büyük bir etkisi olan \u015eeyh Sait de vard\u0131. <\/div>\n

<\/p>\n

\u015eeyh Sait’in Kürtler üzerindeki etkisi cemiyet yöneticilerinin beraber çal\u0131\u015fma isteklerini güçlendirdi. 1923 yaz\u0131n\u0131n sonunda Kürt hareketinin önderlerinden ve Bitlis Milletvekili Yusuf Ziya, \u015eeyh Sait’le görü\u015fmek için H\u0131n\u0131s’a gitti. Görü\u015fmede bilgi al\u0131\u015fveri\u015fi ve ayaklanman\u0131n örgütlenmesi için al\u0131nacak tedbirler üzerinde anla\u015fmaya var\u0131ld\u0131. Hareketin üye ve asmpatizanlar\u0131 artarken, Kürt hareketinin önderleri Türk yöneticilerinin dikkatini çekmemek için kararlar\u0131 dar toplant\u0131larda ve gizlilik içinde al\u0131yorlard\u0131. Çal\u0131\u015fmalar h\u0131zla sürerken Türk yöneticilerinin çal\u0131\u015fmalardan haberi oldu. <\/div>\n

<\/p>\n

Mustafa Kemal’in emriyle Kürt hareketi yöneticilerinden Cibranl\u0131 Halid Beg ve Yusuf Ziya tutukland\u0131, yarg\u0131lanmak üzere Bitlis’e gönderildi. Di\u011fer tan\u0131nm\u0131\u015f Kürt önderlerinin yakalanmas\u0131 için de tedbirler al\u0131nd\u0131. Yöneticilerin tutuklanmas\u0131ndan sonra \u015eeyh Sait cemiyet ba\u015fkan\u0131 seçildi. Cemiyet, genel ayaklanman\u0131n ve Türk hapishanelerindeki siyasi Kürt önderlerinin kurtar\u0131lmas\u0131 için karar ald\u0131. \u015eeyh Sait’in o\u011flu Ali R\u0131za 1924 y\u0131l\u0131n\u0131n Kas\u0131m ay\u0131nda Kürt liderleri ve di\u011fer baz\u0131 Kürt ileri gelenleriyle ayaklanman\u0131n ba\u015flat\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla, al\u0131nacak tedbirleri görü\u015fmek üzere Diyarbekir ve Halep’te toplant\u0131lar düzenledi. Toplant\u0131lara Irak, Suriye ve Türkiye’den Kürt \u015fahsiyetleri kat\u0131ld\u0131. Kürt halk\u0131n\u0131n haklar\u0131n\u0131 ancak silahl\u0131 bir mücadeleyle al\u0131nabilece\u011fi konusunda görü\u015f birli\u011fine vard\u0131rlar. <\/div>\n

<\/p>\n

Türkiye Kürdistan’\u0131nda mücadelenin ba\u015flang\u0131ç tarihi olarak 21 Mart 1925 ( Kürt ulusal bayram\u0131 Newroz) günü olmas\u0131 için anla\u015ft\u0131lar. Ancak Alevi Kürtler \u015eeyh Sait’in tüm çabalar\u0131na ra\u011fmen ayaklanmaya kat\u0131lmamaya kararl\u0131yd\u0131lar. Bu kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n mezhepsel farkl\u0131l\u0131k ve bunun yaratt\u0131\u011f\u0131 güvensizlikle alakas\u0131 vard\u0131r. Tersi bir durum, Dersim ayaklanmas\u0131 için geçerlidir. Dersim ayaklanmas\u0131nda da benzer bir tutum Sünni Kürtler taraf\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Dersim’in do\u011fusundaki Kürt a\u015firetleri ayaklanma için haz\u0131rl\u0131klar yaparken Dersimli baz\u0131 a\u015firetler TBMM’sinde kimin milletvekili olarak yer alaca\u011f\u0131 konusuyla u\u011fra\u015f\u0131yordu. Dersim a\u015firet reisleri aras\u0131nda Türklerin boyunduru\u011fu alt\u0131ndan kurtulma yollar\u0131 üzerindeki ayr\u0131l\u0131k ve çeki\u015fmeler devam etti. Bunlardan ço\u011fu yönetimle i\u015fbirli\u011fi ve uzla\u015fma siyasetine sar\u0131l\u0131p ki\u015fisel ve mezhepsel ç\u0131karlar\u0131n\u0131 ön planda tuttular. <\/div>\n

<\/p>\n

\u015eeyh Sait’in yapt\u0131\u011f\u0131 geziler s\u0131ras\u0131nda yüzlerce silahl\u0131 Kürdün kendilerine kat\u0131lmas\u0131nda ve onu ba\u011f\u0131rlar\u0131na basmalar\u0131ndan anla\u015f\u0131ld\u0131 ki, Kürtler içinde bir ulusal ba\u015fkald\u0131r\u0131n\u0131n zemini vard\u0131. \u015eeyh ve mollalar\u0131n ileri gelenlerden büyük bir kesim, destek olmak için \u015eeyh Sait’in yan\u0131nda yer ald\u0131. 5 \u015eubat 1925’de \u015eeyh Sait yüz silahl\u0131 Kürt ve bir grup Kürt ileri gelenleriyle birlikte Hani’den ç\u0131karak Piran’a geldi. Karde\u015fi Abdurrahim’in misafiri oldu. Ayn\u0131 gece 15 jandarmayla Hüsnü Efendi ve Mustafa Kas\u0131m, Abdurrahim’in evine geldi ve Bahri ad\u0131ndaki \u015fahs\u0131n evinde kalmakta olan cinayetten san\u0131k 10 Kürdün kendilerine teslim edilmesini istedi. \u015eeyh Sait, ‘onlar arkada\u015f\u0131md\u0131r ve beraber geldik, sizden ricam ben buradayken onlara herhangi bir kötülük etmemenizdir’ diye cevap verdi. Türk subay\u0131 Hüsnü Efendi Türkiye Cumhuriyeti kanunlar\u0131 çerçevesinde hareket etmekten ba\u015fka hiçbir \u015feye sayg\u0131 duymayaca\u011f\u0131n\u0131 belirtti ve teslim edilmelerini istedi. \u0130ste\u011fi yerine gelmeyince halkla Hüsnü Efendi komutas\u0131ndaki askerler aras\u0131nda çat\u0131\u015fma ç\u0131kt\u0131. Askerlerden baz\u0131lar\u0131 öldürüldü, baz\u0131lar\u0131 da esir al\u0131nd\u0131. <\/div>\n

<\/p>\n

8 \u015eubat 1925 günü Piran köyünde ç\u0131kan bu çat\u0131\u015fma ayaklanma plan\u0131n\u0131 sekteye u\u011fratt\u0131. Asl\u0131nda \u015eeyh Sait Kürtlerin genel bir ayaklanmaya haz\u0131r olmad\u0131klar\u0131n\u0131 biliyordu. Bu nedenle Piran’da meydana gelen bu olay\u0131 gizli tutmak için hemen Genç’e gitti. Fakat olay\u0131 duyan karde\u015fi \u015eeyh Tahir, 10 \u015eubat’ta Lice postanesine el koydu. 11 \u015eubat’ta Genç’e gelerek el koydu\u011fu bütün para ve belgeleri \u015eeyh Sait’e teslim etti. Bu iki olay ayaklanman\u0131n ba\u015flamas\u0131na neden oldu. \u015eeyh Sait vaktinden önce ba\u015flayan bu ayaklanman\u0131n ba\u015f\u0131na geçti. \u015eeyh Sait beraberinde 10 bine yak\u0131n silahl\u0131 insanla Genç’e el koydu. Kaymakam ve memurlar\u0131 esir ald\u0131. Modan a\u015firet reisi Faki Hasan’\u0131 kaymakam tayin etti. Genç \u015fehrini geçici ba\u015fkent yapt\u0131. Halk\u0131n verdi\u011fi a\u011f\u0131r a\u015far vergisi yerine ayaklanmaya kat\u0131lanlara yiyecek verilmesi gerekti\u011fini ilan etti. Bu önlem Kürt halk\u0131 aras\u0131nda memnuniyet yaratt\u0131. Bu yakla\u015f\u0131m, ço\u011funun silahlan\u0131p ayaklanmaya kat\u0131lmas\u0131na neden oldu. <\/div>\n

<\/p>\n

Ayaklanma k\u0131sa sürede 4 Kürt ilini kapsayan geni\u015f bir alana yay\u0131ld\u0131. Ba\u015flang\u0131çta ayaklanman\u0131n ba\u015far\u0131ya ula\u015fmas\u0131nda bölgenin co\u011frafi durumu ve illerin demografik yap\u0131s\u0131 etkili oldu. Örne\u011fin ayaklananlar\u0131n el koydu\u011fu illerde 600 bin Kürt ya\u015f\u0131yordu ve bu bölgede ya\u015fayan Türklerin üç kat\u0131 idi. Toplam nüfuzlar\u0131 100 bin olan Arap, Çerkez ve Ermeniler de ayaklanmaya asmpati duyuyor ve ayaklanmaya kat\u0131l\u0131yordu. Bütün bunlar ayaklanman\u0131n ba\u015far\u0131ya ula\u015fmas\u0131 için elveri\u015fli ko\u015fullar yarat\u0131yordu. 1925 \u015eubat’\u0131nda \u015eeyh Sait’in yönetti\u011fi kuvvetler Lice ve Hani’ye el koydu. Di\u011fer yanda\u015flar\u0131 Elaz\u0131\u011f ve Diyarbekir’de ayaklanarak Ergani’ye yöneldi. 1925’in 28 \u015eubat’\u0131nda Palu, \u015eeyh Sait’in ve 20 bin nefere ula\u015fan Kürt ordusunun karargah\u0131 oldu. El koyduklar\u0131 her yerle\u015fim bölgesinde geçici idareler kurdular. <\/div>\n

<\/p>\n

3 Mart 1925’te \u0130smet Pa\u015fa’n\u0131n TC hükümetinin ba\u015f\u0131na geli\u015fine kadarki geli\u015fmeler, Kürtlerin lehine idi. Kurtar\u0131lm\u0131\u015f bölgelerin a\u015firetleri \u015eeyh Sait’e ba\u011fl\u0131 idi. Bu durumda ayaklaman\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 çeken ileri gelenler ba\u011f\u0131ms\u0131z bir Kürdistan’\u0131n ilan\u0131n\u0131 aç\u0131klamay\u0131 Diyarbekir’in kurtar\u0131lmas\u0131na b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131. \u015eeyh Sait, Diyarbekir’e el koymak için kuvvetlerinin yetersiz oldu\u011funu biliyordu. \u015eeyh Sait ayaklanma için zaman kazanmak amac\u0131yla Diyarbekir’deki yöneticilerle görü\u015fmelerde bulundu. Vali, Ordu Müfetti\u015fi ve Kolordu Komutan\u0131 \u015fehirdeki bütün önemli noktalar\u0131 tutmu\u015f yard\u0131m bekliyorlard\u0131. Yöneticiler \u015fehri teslim etmeyi reddettikleri için \u015eeyh Sait, Mart ba\u015f\u0131nda sald\u0131r\u0131ya geçti. Kendilerinden daha kuvvetli olan Türk devlet kuvvetlerine kar\u015f\u0131 ‘Ya\u015fas\u0131n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k’ ve ‘Ya\u015fas\u0131n Kürdistan’ diye ba\u011f\u0131rarak çarp\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar, fakat bozguna u\u011frayarak yenildiler. <\/div>\n

<\/p>\n

Ayaklanmac\u0131lar geri çekildi ve büyük bir k\u0131sm\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131. Türk kuvvetleri 26 Mart’ta Diyarbekir, Elaz\u0131\u011f ve Varto vilayetlerine kar\u015f\u0131 a\u011f\u0131r bir sald\u0131r\u0131ya geçti. <\/div>\n

<\/p>\n

Bu yenilginin sebeplerini \u015föyle s\u0131ralamak mümkün: Elaz\u0131\u011f ve di\u011fer illerdeki karga\u015fa ve talan\u0131n sürmesi, Kürt önderleri aras\u0131ndaki anla\u015fmazl\u0131k, a\u015firet reislerinden baz\u0131lar\u0131n\u0131n devlet taraf\u0131na geçmeleri. <\/div>\n

<\/p>\n

Baz\u0131 a\u015firetler Kürt hareketine ihanet ederek \u015eeyh Sait’in kuvvetlerini arkadan vurdular. Bu ihanet ayaklanmac\u0131larda ciddi bir moral bozuklu\u011funa neden oldu. 22 \u015eubat gecesi TC Bakanlar Kurulu, Genç, Mu\u015f, Ergani, Dersim, Diyarbekir, Mardin, Urfa, Siverek, Siirt, Bitlis, Van, Hakkari ve Erzurum’un K\u0131\u011f\u0131 ve H\u0131n\u0131s ilçelerinde bir ay s\u0131k\u0131yönetim ilan edildi. Ard\u0131ndan Takrir-i Sükun gibi yasalar h\u0131zla yürürlü\u011fe koyuldu. Nisan ba\u015f\u0131nda askerler, \u015eeyh Sait’i sa\u011f ya da ölü getirene o dönem için önemli miktarda para teklif etti. Bu teklife cevap gecikmeden geldi. Nisan ortalar\u0131nda Cibranl\u0131 Kas\u0131m’\u0131n ihanetiyle Genç ovas\u0131nda ayaklanman\u0131n esas kuvvetlerinin etraf\u0131 sar\u0131ld\u0131. \u015eeyh Sait ve ayaklanman\u0131n di\u011fer önderleri Varto-Mu\u015f yolu üzerinde bulunan Abdurrahman Pa\u015fa Köprüsünde kurulan pusuya dü\u015ferek yakaland\u0131lar. Diyarbekir \u0130stiklal Mahkemesi 29 Haziran’da \u015eeyh Sait önderli\u011finde ayaklanmaya kat\u0131lan 47 ki\u015fiye idam cezas\u0131 verdi. Karar ertesi gün infaz edildi. \u015eeyh Sait idam edildi\u011finde 83 ya\u015f\u0131ndayd\u0131. \u015eeyh Sait idam sehpas\u0131nda \u015funlar\u0131 söyledi. <\/div>\n

<\/p>\n

‘Tabii hayat sona erdi. Kendimi milletimin yolunda feda etti\u011fime hiçbir \u015fekilde pi\u015fman de\u011filim. \u0130leride torunlar\u0131m\u0131z\u0131n bizden dolay\u0131 dü\u015fman önünde utanç duymamalar\u0131 bizim için kafidir” <\/div>\n

<\/p>\n

\u015eeyh Sait ayaklanmas\u0131n\u0131n Kürdistan tarihinde önemli bir yeri vard\u0131r. Bu ayaklanma Kürt ulusunun her dört parçadaki özgürlük istemlerinin Kuzey Kürdistan’daki yans\u0131mas\u0131yd\u0131. Nas\u0131l ki \u015eeyh Sait ayaklanmas\u0131, Kürdistan Özgürlük mücadele tarihinde ilk de\u011filse son da olmam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nkarc\u0131 ve imhac\u0131 sömürgeci politikac\u0131lara kuzeyden onurlu bir ba\u015fkald\u0131r\u0131d\u0131r ve TC devletinin \u0131rkç\u0131 politikalar\u0131na ulusal ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131kç\u0131 bir tepkidir. <\/div>\n

<\/p>\n

\u015eeyh Sait ayaklanmas\u0131 için çok \u015fey söylendi. Kah TC devletinin resmi ideolojisinin resmi söylemleri olan “gerici, irticac\u0131 bir hareket” veya “\u0130ngilizlerin k\u0131\u015fk\u0131rtmas\u0131 olan kökü d\u0131\u015far\u0131da bir provokasyon” olarak gösterilmeye çal\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Ne söylenirse söylensin ve bu hareket kendini her ne kadar dini motiflerle ifade ederse etsin, hareketin ulusal karakteri aç\u0131kça görülmektedir. \u015eeyh Sait ayaklanmas\u0131, özgür bir Kürdistan özleminin Kuzeyde hayat bulmas\u0131 için Kürt halk\u0131n\u0131n hakl\u0131 ve özverili direni\u015fidir. <\/div>\n

<\/p>\n

Bugün bu onurlu ulusal direni\u015f ve ba\u015fkald\u0131r\u0131, tasfiyeci ve ihanetçi bir tarzda ‘Demokratik Cumhuriyet’ tezleri ad\u0131 alt\u0131nda çarp\u0131tma giri\u015fimleri bo\u015fa ç\u0131kar\u0131larak Kürdistan halk\u0131n\u0131n bilincinde hakketti\u011fi yeri alacakt\u0131r. <\/div>\n

<\/p>\n

<\/p>\n
<\/div>\n

<\/p>\n

\n
\n \n
\n \n \"Happy\"\n <\/a>\n
\n Happy <\/div>\n
\n 0<\/span>\n \n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Sad\"\n <\/a>\n
\n Sad <\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Excited\"\n <\/a>\n
\n Excited <\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Sleepy\"\n <\/a>\n
\n Sleepy <\/div>\n
\n 0<\/span>\n \n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Angry\"\n <\/a>\n
Angry<\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n \n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Surprise\"\n <\/a>\n
Surprise<\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n <\/div>\n <\/div>\n\n \n
Tweet<\/a><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u015eEYH SA\u0130T AYAKLANMASI 1925 y\u0131l\u0131nda meydana gelen \u015eeyh Sait ayaklanmas\u0131 olarak bilinen ayaklanma Kürtlerin istemlerinin ve hayallerinin bir ifadesidir. O zamana kadar olan Kürt ayaklanmalar\u0131n\u0131n en büyü\u011fü ve sars\u0131c\u0131 olan\u0131d\u0131r ki, etkisinin büyük olmas\u0131 kadar yank\u0131s\u0131n\u0131n bugünlere kadar devam etmesi bunun göstergesidir. Ne var ki, gerek Kürt gerekse Türk ayd\u0131n ve ‘sosyalist’ çevrelerince ayaklanman\u0131n nedenleri  […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_gspb_post_css":"","footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-14","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-en-son"],"blocksy_meta":[],"brizy_media":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}