{"id":1188,"date":"2008-11-04T22:35:04","date_gmt":"2008-11-04T21:35:04","guid":{"rendered":"http:\/\/wp.mehmetcanyuece.com\/2008\/11\/04\/marx-ne-demisti-ki\/"},"modified":"2008-11-04T22:35:04","modified_gmt":"2008-11-04T21:35:04","slug":"marx-ne-demisti-ki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/marx-ne-demisti-ki\/","title":{"rendered":"Marx ne demi\u015fti ki?…"},"content":{"rendered":"
\n
\n \t<\/i> Read Time:<\/span>16 Minute, 38 Second <\/div>\n\n <\/div>

\"marx_demisti\"Marx ne demi\u015fti ki? \/ sungur Savran<\/strong><\/p>\n

2008, muhtemelen 1929 y\u0131l\u0131 gibi, kapitalizmin tarihinde bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olarak an\u0131lacak. Uluslararas\u0131 kapitalizmin sonu gelmek bilmez finansal \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcne geli\u015fmi\u015f-emperyalist ya da emperyalizme ba\u011f\u0131ml\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerde \u00fcretim-yat\u0131r\u0131m-b\u00fcy\u00fcme alan\u0131nda, yani reel ekonomide derin bir krizin e\u015flik edece\u011fine dair belirtiler daha \u015fimdiden ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f durumda.<\/p>\n

Burjuvazi bunun ad\u0131n\u0131 h\u00e2l\u00e2 “resesyon” (daralma) olarak koymakta \u0131srarl\u0131. B\u00fct\u00fcn burjuva bas\u0131n-yay\u0131n organlar\u0131nda “resesyon”un ne kadar derin olaca\u011f\u0131 ve ne kadar uzun s\u00fcrece\u011fi tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor b\u00fcy\u00fck bir korku i\u00e7inde. Siz bunu “resesyon mu ya\u015fanacak yoksa d\u00fcped\u00fcz bir depresyon mu?” olarak okuyabilirsiniz. (“Resesyon” ile “depresyon” aras\u0131ndaki fark\u0131 daha \u00f6nce \u00e7e\u015fitli yerlerde, bu arada Mavi Defter<\/a><\/strong><\/em>sayfalar\u0131nda anlatm\u0131\u015f oldu\u011fumuz i\u00e7in burada konuya yeniden girmiyoruz. \u0130lgili okur bu ayr\u0131m i\u00e7in \u015fu yaz\u0131m\u0131za bakabilir: “Mriz var m\u0131 yok mu?<\/strong><\/em><\/a>“, \u00f6zellikle “Depresyon olas\u0131l\u0131\u011f\u0131” b\u00f6l\u00fcm\u00fc.)<\/p>\n

<\/p>\n

“Depresyon” \u00e7ok y\u00fckl\u00fc bir kelime elbette. D\u00fcnya kapitalizminin 30’lu y\u0131llardaki deneyimini, \u00f6zel olarak da d\u00fcnya ekonomisinin parampar\u00e7a olmas\u0131n\u0131, fa\u015fizmin y\u00fckseli\u015fini ve \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n patlak vermesini hat\u0131rlat\u0131yor. Burjuva yay\u0131n organlar\u0131n\u0131n moralleri bozmamaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 anlamak gerekiyor. Ama \u00f6te yandan kriz o kadar sars\u0131c\u0131, o kadar derin ki, her \u015feye ra\u011fmen bast\u0131r\u0131lamayan bir d\u00fcrt\u00fc ile hem d\u00fcnyada hem T\u00fcrkiye’de ayn\u0131 yay\u0131n organlar\u0131 iki soruyu g\u00fcndemde tutmaktan ve b\u00f6ylece kapitalizmin prestijinin yerlerde s\u00fcr\u00fcnmesine katk\u0131da bulunmaktan ka\u00e7\u0131namad\u0131lar: “Kapitalizm \u00e7\u00f6k\u00fcyor mu?” ve “Marx hakl\u0131 m\u0131yd\u0131?”<\/p>\n

\u0130lk sorunun cevab\u0131n\u0131 \u00e7ok \u00e7e\u015fitli yay\u0131n organlar\u0131nda b\u00fct\u00fcn a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla vermi\u015f bulunuyoruz. Ya\u015fanan kriz elbette kapitalizmin krizidir, hem de tarihindeki en a\u011f\u0131rlar\u0131ndan biri. Ne birilerinin “a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc”n\u00fcn \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak nitelenebilir ne de “piyasalar\u0131n iyi y\u00f6netilememesi”nin. Bunlar sadece sonu\u00e7tur, krizin nedeni kapitalizmin do\u011fas\u0131na i\u00e7kin \u00e7eli\u015fkilerdir. Bu anlamda ya\u015fanan \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f kapitalizmin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr<\/strong>. Bu s\u00f6ylendi\u011finde elbette yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131labilecek bir \u015fey var: Kapitalizm \u00e7\u00f6k\u00fcyor ve bir \u00fcretim tarz\u0131 olarak tarih sahnesinden siliniyor mu? Hay\u0131r, kapitalizmin ortadan kalkmas\u0131, yerini ba\u015fka bir toplumsal formasyona b\u0131rakmas\u0131 ancak s\u0131n\u0131f m\u00fccadelelerinin ve bunlar\u0131n doruk noktas\u0131n\u0131 olu\u015fturan devrimlerin bir sonucu olarak m\u00fcmk\u00fcn olur. B\u00fcy\u00fck krizler bu t\u00fcr bir geli\u015fmeyi h\u0131zland\u0131rabilir, ama ortada otomatik bir ba\u011f yoktur<\/strong>.<\/p>\n

\u0130kinci sorunun cevab\u0131 ilkiyle do\u011frudan ili\u015fkili. Kapitalizmin bu b\u00fcy\u00fck krize yol a\u00e7an \u00e7eli\u015fkilerini ekonomi politi\u011fin ele\u015ftirisi \u00e7er\u00e7evesinde b\u00fct\u00fcn ihti\u015fam\u0131yla sergileyen ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karan Marx elbette hakl\u0131yd\u0131<\/strong>.<\/p>\n

Ama bu tart\u0131\u015fmada a\u00e7\u0131kta kalan bir \u015feyler var. Burjuva bas\u0131n-yay\u0131n organlar\u0131 “Marx hakl\u0131 m\u0131yd\u0131?” derken asl\u0131nda sorduklar\u0131 sorunun anlam\u0131n\u0131 bile bilmiyorlar. “Marx ne demi\u015fti ki hakl\u0131 m\u0131yd\u0131?” diye soracak olsan\u0131z d\u00fczen gazetelerinin yay\u0131n y\u00f6netmenlerinin ya da ekonomi servisi \u015feflerinin verebilece\u011fi cevap muhtemelen “Can\u0131m, Marx kapitalizmi ele\u015ftiren en b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, kapitalist sistemin i\u015flemeyece\u011fini \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015f” d\u00fczeyinde kalacakt\u0131r. Elbette burjuva bas\u0131n\u0131nda biraz daha ak\u0131ll\u0131 yaz\u0131lar \u00e7\u0131k\u0131yor. \u00d6rne\u011fin Britanya’da Anglikan Kilisesi’nin ruhani lideri olan Canterbury Ba\u015fpiskoposu Rowan Williams sa\u011fc\u0131 The Spectator<\/em> dergisinde “Kabul edin: Marx kapitalizm konusunda k\u0131smen hakl\u0131yd\u0131<\/em>” ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda finans d\u00fcnyas\u0131ndaki geli\u015fmeleri Marx’\u0131n meta feti\u015fizmi kavram\u0131yla ili\u015fkilendirerek H\u0131ristiyan ilah\u0131yat\u0131n\u0131n terimleriyle “putperestlik” olarak tan\u0131ml\u0131yor. Ama genel d\u00fczey elifle mertekin ancak ayr\u0131labildi\u011fi bir d\u00fczey.<\/p>\n

Biz bu yaz\u0131da, cevab\u0131 a\u015fik\u00e2r olan “Marx hakl\u0131 m\u0131yd\u0131?” sorusunun \u00f6tesine ge\u00e7erek Marx’\u0131n ne konuda<\/strong> hakl\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. Bunun bir yarar\u0131 da, krizin ger\u00e7ekten kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcne i\u015faret etti\u011fini daha belirgin bi\u00e7imde ortaya koymas\u0131nda. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00fcy\u00fck krizler, b\u00fcy\u00fck sava\u015flardan ve ekolojik krizlerden de daha fazla, kapitalizmin tarihsel olarak miad\u0131n\u0131 doldurdu\u011fu, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerle \u00e7eli\u015fki i\u00e7ine girdi\u011fi, insanl\u0131\u011f\u0131n daha ileriye do\u011fru y\u00fcr\u00fcmesinde bir engel haline geldi\u011fi ger\u00e7e\u011finin bir ifadesidir<\/strong>. Yaz\u0131y\u0131 k\u0131sa tutma \u00e7abas\u0131 meselenin sadece ana noktalar\u0131na de\u011finmemize el veriyor. Arg\u00fcmanlar\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde ortaya koyma olana\u011f\u0131na sahip de\u011filiz. Bu konuda okura, yak\u0131nda Belge Yay\u0131nlar\u0131’nca ikinci bas\u0131m\u0131 yap\u0131lacak olan D\u00fcnya Kapitalizminin Bunal\u0131m\u0131<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 (Nail Satl\u0131gan ile birlikte haz\u0131rlam\u0131\u015f oldu\u011fumuz ve d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir k\u00f6\u015fesinden bir dizi Marksistin de\u011ferli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 bir araya getiren) derlemeyi \u00f6nermekten ba\u015fka \u00e7aremiz yok.<\/p>\n

Yaz\u0131y\u0131 k\u0131sa tutma \u00e7abas\u0131 \u015fematik bir sergilemeyi gerekli k\u0131l\u0131yor. Marx’\u0131n kriz konusunda neler s\u00f6yledi\u011fini bir dizi ana ba\u015fl\u0131kta \u00f6zetleyece\u011fiz ve uygun oldu\u011fu yerde bu s\u00f6ylenenlerin bug\u00fcnk\u00fc krizin anla\u015f\u0131lmas\u0131na nas\u0131l katk\u0131da bulundu\u011funu ortaya koyaca\u011f\u0131z.<\/p>\n<\/p>\n

1) Burjuva iktisad\u0131 kriz konusunda s\u0131n\u0131fta kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/strong><\/p>\n

\u0130ktisat biliminin do\u011fu\u015fundan bu yana ortaya \u00e7\u0131kan ana iktisat okullar\u0131<\/strong> aras\u0131nda krizi kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n bir hareket yasas\u0131 olarak ortaya koyan tek okul ekonomi politi\u011fin Marksist ele\u015ftirisidir. Burjuvazinin hakim ideolojisinin ana unsurlar\u0131ndan biri olan iktisat bilimi, b\u00fct\u00fcn tarihi boyunca, baz\u0131 istisnai d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler d\u0131\u015f\u0131nda, kapitalizmin do\u011fas\u0131 gere\u011fi<\/strong> s\u00fcrekli olarak kriz \u00fcreten bir sistem oldu\u011funu yads\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Adam Smith (1776) ve David Ricardo’dan (1817) 1870’li y\u0131llara kadar hakim okul olan klasik ekonomi politik d\u00f6neminde bu yads\u0131ma \u00fcnl\u00fc Say Yasas\u0131 bi\u00e7imini alm\u0131\u015ft\u0131r: Her \u00fcretim kendi talebini yarat\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla ekonomi her \u00fcretim \u00f6l\u00e7e\u011finde p\u00fcr\u00fczs\u00fcz bi\u00e7imde b\u00fcy\u00fcmesini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Buna toprak sahipleri s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 savunan rahip Malthus ile kapitalizmin ezdi\u011fi k\u00fc\u00e7\u00fck burjuvazinin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumaya \u00e7al\u0131\u015fan Sismondi gibi istisnai iktisat\u00e7\u0131lardan ba\u015fka kimse kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f, Ricardo gibi b\u00fcy\u00fck bir iktisat\u00e7\u0131 bile Say Yasas\u0131’na g\u00f6n\u00fclden destek vermi\u015ftir.<\/p>\n

1870’li y\u0131llardan sonra ise, bug\u00fcn \u00fcniversitelerde okutulan neoklasik iktisat\u0131n h\u00e2l\u00e2 temelini olu\u015fturan genel denge teorisi, b\u00fct\u00fcn piyasalar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak temizlendi\u011fi anlay\u0131\u015f\u0131ndan hareketle krizi olanaks\u0131z hale getirir. Dolay\u0131s\u0131yla bu okullara g\u00f6re ne a\u015f\u0131r\u0131-\u00fcretim m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ne de a\u015f\u0131r\u0131 birikim. 1930’lu y\u0131llar\u0131n B\u00fcy\u00fck Depresyon’unun \u00fcr\u00fcn\u00fc olan Keynes, bu gelenekten bir kopu\u015fu temsil eder. Onun “eksik istihdam” diye and\u0131\u011f\u0131 durumlar, kapitalizmin krizlerine kar\u015f\u0131l\u0131k verir. B\u00f6ylece kriz ilk kez ana damar bir burjuva iktisat\u00e7\u0131s\u0131 taraf\u0131ndan kapitalizmin i\u015fleyi\u015finin ola\u011fan bir durumu say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (Bizde Keynes’i solcu zannedenler \u00e7oktur; bu yanl\u0131\u015f\u0131n tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131na burada girmemize olanak yok.) Ama sermaye birikiminin neden zorunlu olarak<\/strong> kriz \u00fcretti\u011finin a\u00e7\u0131klamas\u0131 Keynes’te de yoktur. Daha da \u00f6nemlisi, burjuva iktisad\u0131 Keynes’in teorisini buna ra\u011fmen evcille\u015ftirmi\u015f, neoklasik iktisad\u0131n bir par\u00e7as\u0131 haline getirerek buna “b\u00fcy\u00fck neoklasik sentez” ad\u0131n\u0131 vermi\u015ftir. En \u00f6nemlisi ise, Keynes\u00e7i ekonomi politikalar\u0131 ile birlikte devlet m\u00fcdahalesi sayesinde krizlerin ilga olmu\u015f oldu\u011fu iddia edilmi\u015f, b\u00f6ylece Keynes teorisi orijinal anlam\u0131n\u0131n tam tersi y\u00f6nde bir i\u015fleve ko\u015fulmu\u015ftur. 1974-75’ten itibaren depresif e\u011filimli yeni uzun kriz ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda (bu konuda Mavi Defter<\/a><\/strong><\/em>‘de Ekim ay\u0131nda yay\u0131nlanan “\u2018Tarihin Sonu’nun Sonu<\/strong><\/em><\/a>” ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131m\u0131za bak\u0131labilir), Keynes\u00e7ilik g\u00f6zden d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, bu kez neoliberalizmin kapitalist piyasaya iman\u0131 krizin kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Neoklasik iktisad\u0131n hakimiyeti d\u00f6neminde de krizler \u00fczerinde ciddiyetle duran burjuva iktisat\u00e7\u0131lar\u0131 (bir Schumpeter ya da bir Minsky) ana damar burjuva iktisad\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan ayr\u0131ks\u0131 yazarlard\u0131r. Bug\u00fcn burjuva iktisad\u0131 kriz kar\u015f\u0131s\u0131nda bir kez daha iflas etmi\u015f durumdad\u0131r.<\/p>\n<\/p>\n

2) Marx krizi kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n bir hareket yasas\u0131 olarak analiz etmi\u015ftir.<\/strong><\/p>\n

Kapitalizmi klasik ekonomi politi\u011fin ele\u015ftirisi temelinde ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak analiz eden Marx, bu \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131 gere\u011fi<\/strong> krizlerle kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131n\u0131, sermaye birikiminin canl\u0131 d\u00f6nemini mutlaka krizlerin izleyece\u011fini ortaya koymu\u015ftur. Bu iddiay\u0131 iki d\u00fczeyde a\u00e7\u0131klamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. (Asl\u0131nda \u00fc\u00e7 d\u00fczeyden s\u00f6z etmek m\u00fcmk\u00fcn ama bunlardan biri biraz teknik bir tart\u0131\u015fmay\u0131 gerektirdi\u011fi i\u00e7in burada ona girmeyece\u011fiz.)<\/p>\n

\u0130lk d\u00fczeyde, kapitalizmin anar\u015fik do\u011fas\u0131 krizleri ola\u011fan bir sonu\u00e7 haline getirir. Kapitalizmin anar\u015fik do\u011fas\u0131ndan anla\u015f\u0131lmas\u0131 gereken hi\u00e7bir yasaya t\u00e2bi olmad\u0131\u011f\u0131 de\u011fildir. Bunun \u015f\u00f6yle anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekir. Bu toplumda \u00fcretim b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde toplumsalla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r, yani b\u00fct\u00fcn \u00fcretim ve da\u011f\u0131t\u0131m faaliyetleri birbirine ba\u011f\u0131ml\u0131 hale gelmi\u015ftir, kimse kendine yeterli de\u011fildir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u00fcretime ili\u015fkin b\u00fct\u00fcn kararlar her biri kendi \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 izleyen \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 sahipleri, giderek b\u00fcy\u00fck sermayedarlar taraf\u0131ndan birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak verilmektedir. Yani \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir \u00fcretim mekanizmas\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle plans\u0131zd\u0131r. \u0130\u015fte bu \u00e7eli\u015fkidir ki kapitalizmde krizleri olanakl\u0131 hale getirir, ola\u011fanla\u015ft\u0131r\u0131r. E\u011fer bu s\u00f6ylenen do\u011fru ise, elbette \u00fcretimin toplumsalla\u015fmas\u0131 ilerledik\u00e7e krizler de o denli sert ve derin olacakt\u0131r. (Buna a\u015fa\u011f\u0131da d\u00f6nece\u011fiz.)<\/p>\n

Bu ilk d\u00fczeyde Marx krizlerin olanakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131<\/strong> saptam\u0131\u015f olur. \u0130kinci d\u00fczey ise krizlerin nedenselli\u011fini<\/strong>a\u00e7\u0131klar. Krizler i\u00e7in Marksist ak\u0131m i\u00e7inde farkl\u0131 a\u00e7\u0131klamalar getirilmi\u015ftir. Ama bizce Marx’\u0131n esas a\u00e7\u0131klamas\u0131 k\u00e2r oran\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fc\u015f e\u011filimi yasas\u0131<\/strong>na dayan\u0131r. Sermaye \u00fcretilen toplam de\u011ferin gittik\u00e7e daha b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcne el koyma, yani onu art\u0131-de\u011fere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme a\u00e7l\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde giderek daha fazla de\u011fi\u015fmez sermayeye (esas olarak makinelere ve otomasyona) yat\u0131r\u0131m yapar, de\u011fi\u015fken sermaye (yani emekg\u00fcc\u00fc) sermayenin bile\u015fimi i\u00e7inde g\u00f6reli olarak azal\u0131r. Oysa buradan derin bir \u00e7eli\u015fki do\u011far, \u00e7\u00fcnk\u00fc art\u0131-de\u011ferin kayna\u011f\u0131 emekg\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla, yat\u0131r\u0131lan sermayeye oranla elde edilen art\u0131-de\u011fer yetersiz hale gelir, k\u00e2r oran\u0131 d\u00fc\u015fmeye ba\u015flar. Bu, elde edilebilecek art\u0131-de\u011fere oranla sermayenin a\u015f\u0131r\u0131 birikimi<\/strong> durumudur. K\u00e2r (art\u0131-de\u011fer) elde etmek ve bunu yeniden biriktirmek sermayeyi harekete ge\u00e7iren unsur oldu\u011funa g\u00f6re, birikim yava\u015flar, yani yeni yat\u0131r\u0131mlar azal\u0131r. Bunun sonucunda talep daral\u0131r, bu da bir a\u015f\u0131r\u0131 \u00fcretim<\/strong> durumu do\u011furur. Yani a\u015f\u0131r\u0131 \u00fcretim krizleri diye bilinen \u015fey, krizin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f bi\u00e7imidir. Talep eksikli\u011fi bir neden de\u011fil bir sonu\u00e7tur.<\/p>\n

K\u00e2r oran\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc e\u011filimli bir yasa<\/strong>d\u0131r. Yani mutlak bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131kmaz, kar\u015f\u0131 eyleyen bir dizi etkenle etkile\u015fim i\u00e7inde belirli ko\u015fullar alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fir. Bir kez ger\u00e7ekle\u015fti\u011finde kriz ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz hale gelir. Geriye krizi tetikleyen bir tak\u0131m unsurlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ko\u015fulu kal\u0131r. Somut d\u00fcnyada kriz \u00e7ok \u00e7e\u015fitli nedenler taraf\u0131ndan tetiklenebilir. Kimi zaman kriz \u00fcretilen mallar\u0131n sat\u0131lamamas\u0131 bi\u00e7iminde, yani bir a\u015f\u0131r\u0131 \u00fcretim krizi olarak ortaya \u00e7\u0131kar, kimi zaman belirli bir metan\u0131n fiyat\u0131n\u0131n (\u00f6rne\u011fin 1974-75’te oldu\u011fu gibi petrol\u00fcn) a\u015f\u0131r\u0131 pahal\u0131la\u015fmas\u0131 sonucunda patlak verir, \u00e7o\u011fu zaman da 1929’da veya bug\u00fcn oldu\u011fu gibi parasal krizler (banka iflaslar\u0131, borsa \u00e7\u00f6k\u00fc\u015fleri vb.) bi\u00e7imini al\u0131r. Tetikleyici<\/strong> neden ile krizin temelindeki<\/strong> nedeni birbirinden ay\u0131rmak, Marksist analizin burjuva yakla\u015f\u0131ma g\u00f6re en \u00f6nemli \u00fcst\u00fcnl\u00fcklerinden biridir. Burjuva bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 y\u00fczeydeki olgularla oyalan\u0131r ve her krizde neredeyse rastlant\u0131sal farkl\u0131 bir neden g\u00f6r\u00fcr. Marksist analiz ise g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn ard\u0131na ge\u00e7er, sermaye birikiminin temel dinamiklerini kavrar, ama elbette bunun somut d\u00fcnyada ya\u015fanan ger\u00e7eklikle de ba\u011f\u0131n\u0131 kurar.<\/p>\n

Bug\u00fcne kadar yap\u0131lm\u0131\u015f ciddi ampirik ara\u015ft\u0131rmalar \u00e7e\u015fitli geli\u015fmi\u015f-emperyalist \u00fclkelerde k\u00e2r oran\u0131n\u0131n 1960’l\u0131 y\u0131llar\u0131n sonunda-1970’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda ger\u00e7ekten d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6steriyor. Bu d\u00fc\u015f\u00fc\u015f 1970’li y\u0131llar\u0131n ortas\u0131nda ba\u015flayan ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar s\u00fcregiden uzun krizin temelinde yatan nedendir. 1974-75’te patlak veren ve petrol \u00fcreticisi \u00fclkeler \u00f6rg\u00fct\u00fc OPEC’in petrol fiyatlar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u00fckseltmesi dolay\u0131s\u0131yla “petrol krizi” olarak bilinen uluslararas\u0131 resesyon uzun krizin tetikleyici fakt\u00f6r\u00fcd\u00fcr. Burjuva d\u00fc\u015f\u00fcncesi y\u00fczeydeki geli\u015fmelere hapsoldu\u011fu i\u00e7in uzun s\u00fcre “petrol krizi”nden s\u00f6z etmi\u015ftir. Marksist analiz ise 1970’li y\u0131llar\u0131n ortas\u0131ndan itibaren d\u00fcnya kapitalizminin i\u00e7ine girdi\u011fi d\u00f6nemin depresif e\u011filimli bir uzun kriz oldu\u011funu erkenden tespit etmi\u015ftir. Ge\u00e7en y\u0131llar Marksistlerin bu konuda b\u00fct\u00fcn\u00fcyle hakl\u0131 oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n<\/p>\n

3) Kriz hem sorundur, hem \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015f\u0131.<\/strong><\/p>\n

Kapitalist \u00fcretim tarz\u0131nda kriz elbette ciddi bir sorun ya\u015fanmas\u0131 demektir. Sermaye a\u00e7\u0131s\u0131ndan, kendisinin varl\u0131k nedeni olan sermaye birikiminin kesintiye u\u011framas\u0131 tam bir sars\u0131nt\u0131 anlam\u0131na gelir. Toplumun ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu a\u00e7\u0131s\u0131ndan ise i\u015fsizlik, yoksulluk, en basit toplumsal i\u015flerin bile yerine getirilememesi b\u00fcy\u00fck s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n kayna\u011f\u0131 olur. \u0130\u015fin bu ikinci y\u00f6n\u00fc, kapitalizmi ve burjuvazinin hakimiyetini emek\u00e7i kitleler nezdinde sorgulan\u0131r hale getirerek geri d\u00f6ner, bir kez daha burjuvaziyi vurur. B\u00f6ylece kriz burjuva devleti i\u00e7in de b\u00fcy\u00fck bir sorundur.<\/p>\n

Ama kriz sadece bir sorun de\u011fildir, ayn\u0131 zamanda \u00e7\u00f6z\u00fcmd\u00fcr. Kriz kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn birikmi\u015f \u00e7eli\u015fkilerinin g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7arak her \u015feyden \u00f6nce bunlar\u0131n tan\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bu sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in burjuvazinin harekete ge\u00e7mesi, yeni ve canl\u0131 bir sermaye birikimi d\u00f6neminin ko\u015fullar\u0131n\u0131 olu\u015fturmak bak\u0131m\u0131ndan krizi birikmi\u015f sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcm aranan ortam haline getirir. Yani krizi sadece bir sorun olarak g\u00f6rmek yerine, sorunla \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fi bir d\u00f6nem olarak g\u00f6rmek gerekir. Ne var ki, bu ayn\u0131 zamanda krizi sermayenin hakimiyeti a\u00e7\u0131s\u0131ndan tehlikeli bir an haline getirir. \u00c7\u00fcnk\u00fc sermaye birikmi\u015f sorunlar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc neredeyse batakl\u0131k i\u00e7inde y\u00fczd\u00fc\u011f\u00fc bir d\u00f6nemde aramaktad\u0131r. En zay\u0131f an\u0131ndad\u0131r ve en \u00f6nemlisi topluma kendi hakimiyetini me\u015frula\u015ft\u0131racak olanaklar sa\u011flayamamaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn b\u00fcy\u00fck krizlerde s\u0131n\u0131flar aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkiler \u00e7\u0131plak olarak ortaya \u00e7\u0131kar, hatta patlay\u0131c\u0131 hale gelir. Bu durumda, krizden \u00e7\u0131k\u0131\u015f sermayenin hakimiyetinin y\u0131k\u0131lmas\u0131 yoluyla da olabilir. \u00d6yleyse, kriz sermaye i\u00e7in \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015f\u0131d\u0131r, ama ayn\u0131 zamanda tehlikedir.<\/p>\n

Marksist tahlilin bu y\u00f6n\u00fcn\u00fcn de i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzun kriz d\u00f6neminde b\u00fct\u00fcn\u00fcyle do\u011fruland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n sonundan 1970’li y\u0131llar\u0131n ortas\u0131na kadar, yani kabaca 1945-1975 aras\u0131nda b\u00fct\u00fcn kapitalist d\u00fcnyada Keynes\u00e7ilik ortodoks ekonomi politikas\u0131 stratejisiydi. 1974-75 resesyonu (\u00f6zellikle enflasyon ve durgunlu\u011fun bir arada g\u00f6r\u00fclmesi, yani stagflasyon) ve onu izleyen 1979-80 resesyonu, burjuvaziyi Keynes\u00e7i stratejinin bir i\u015fe yaramayaca\u011f\u0131na ikna etti. Burjuvazi, kriz ko\u015fullar\u0131nda yeni \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015flar\u0131na girdi. Ortaya \u00e7\u0131kan \u00fcr\u00fcn neoliberalizmdi. Britanya’da Margaret Thatcher (1979) ve ABD’de Ronald Reagan’\u0131n (1981) ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 neoliberal dalga, uzun kriz i\u00e7inde burjuvazinin birikmi\u015f sorunlar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n sonunda ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 form\u00fcld\u00fcr. Berlin Duvar\u0131’n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra neoliberalizm yeni bir uluslararas\u0131 d\u00fczen olu\u015fturmaya y\u00f6nelik “k\u00fcreselle\u015fme” stratejisi ile tamamland\u0131. Bunlar krizi uluslararas\u0131 burjuvazinin isterleri do\u011frultusunda (ve a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6rece\u011fimiz gibi i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n s\u0131rt\u0131ndan) \u00e7\u00f6zmeye y\u00f6nelik bir stratejinin, yani bir \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n cisimle\u015fmesidir.<\/p>\n<\/p>\n

4) Krizin tetikledi\u011fi iki e\u011filim: i\u015f\u00e7i ve emek\u00e7ilere taarruz ve sermayenin de\u011fersizle\u015fmesi<\/strong><\/p>\n

Marx her b\u00fcy\u00fck krizin s\u0131n\u0131flar aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkiyi \u00e7\u0131plak bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. O g\u00fcne kadar canl\u0131 sermaye birikiminin yaratt\u0131\u011f\u0131 olanaklarla olu\u015fturulmu\u015f bir dizi tampon mekanizma art\u0131k kullan\u0131lamaz hale gelir. Sermaye kendisi ayakta kalma sava\u015f\u0131 vermektedir ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131na taviz verecek takati yoktur. Ayn\u0131 \u015fey sermayenin kendi i\u00e7inde de ge\u00e7erlidir. Her b\u00fcy\u00fck kriz rekabeti azd\u0131r\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcme d\u00f6neminde ge\u00e7ici olarak gizlenmi\u015f olan b\u00fct\u00fcn s\u0131n\u0131f \u00e7eli\u015fkileri patlay\u0131c\u0131 bi\u00e7imler al\u0131r.<\/p>\n

Sermayenin krizden \u00e7\u0131kmak i\u00e7in k\u00e2r oran\u0131n\u0131 yeniden y\u00fckseltecek tarzda y\u00fckseltmeye ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Bu da e\u011fer kriz sermayenin \u00e7\u0131karlar\u0131 y\u00f6n\u00fcnde a\u015f\u0131lacaksa, iki ko\u015fulun yerine getirilmesini gerektirir. Birincisi, kriz ko\u015fullar\u0131nda sermayenin art\u0131-de\u011fer oran\u0131n\u0131, yani her bir i\u015f\u00e7iden \u00e7ekip ald\u0131\u011f\u0131 de\u011fer miktar\u0131n\u0131 artt\u0131rmas\u0131 ertelenemez bir ihtiya\u00e7 haline gelir. Dolay\u0131s\u0131yla, sermaye i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n ve onun yan\u0131 s\u0131ra \u00f6teki emek\u00e7i s\u0131n\u0131f ve katmanlar\u0131n ge\u00e7mi\u015f d\u00f6nemde elde edilmi\u015f b\u00fct\u00fcn haklar\u0131na, kazan\u0131mlar\u0131na, mevzilerine kar\u015f\u0131 h\u00fccuma ge\u00e7er. 1930’lu y\u0131llarda bunun bi\u00e7imi esas olarak fa\u015fizm olmu\u015ftur. 1975’te ba\u015flayan uzun krizde ise neoliberalizm (kurals\u0131zla\u015ft\u0131rma, \u00f6zelle\u015ftirme, sosyal hizmetlerin t\u0131rpanlamas\u0131, esnekle\u015ftirme ve sendikas\u0131zla\u015ft\u0131rma) ve “k\u00fcreselle\u015fme” bu taarruzun ald\u0131\u011f\u0131 yeni bi\u00e7im olmu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130kinci ko\u015ful, Marksist literat\u00fcrde fena halde ihmal edilmi\u015f bir kavram \u00e7er\u00e7evesinde anla\u015f\u0131labilir. K\u00e2r oran\u0131n\u0131n derin bir krize son verecek tarzda radikal bi\u00e7imde y\u00fckselmesi \u00fcretkenli\u011fin h\u0131zla art\u0131\u015f\u0131n\u0131, bu ise \u00fcretken olmayan sermayelerin, deyim yerindeyse “\u00e7\u00fcr\u00fck”lerin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ay\u0131klanmas\u0131n\u0131 gerektirir. Yani baz\u0131 \u015firketler b\u00fct\u00fcn\u00fcyle \u00e7\u00f6kmeli, baz\u0131 \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 \u00fcretim arac\u0131 olmaktan \u00e7\u0131kmal\u0131, tasfiye edilmeli, sermayenin yepyeni temellerde harekete ge\u00e7mesi i\u00e7in bir bak\u0131ma yeni bir sayfa a\u00e7\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7lerin b\u00fct\u00fcn\u00fc Marx taraf\u0131ndan, eskiden varolan sermayenin sermaye olmaktan \u00e7\u0131kmas\u0131 anlam\u0131nda “de\u011fersizle\u015fme” olarak an\u0131l\u0131r.<\/p>\n

\u0130\u00e7inden ge\u00e7mekte oldu\u011fumuz uzun kriz a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu ko\u015fullardan ilki ancak k\u0131smi olarak ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f, ikincisi ise s\u00fcrekli olarak ertelenmi\u015ftir. \u0130\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n mevzilerinin s\u00f6k\u00fcl\u00fcp al\u0131nmas\u0131 ABD ve Britanya ba\u015fta olmak \u00fczere bir dizi \u00fclkede (\u00f6rne\u011fin 90’l\u0131 y\u0131llar\u0131n Latin Amerikas\u0131 ve 1980’den g\u00fcn\u00fcm\u00fcze T\u00fcrkiye) \u00f6nemli ba\u015far\u0131lar elde etmi\u015ftir. B\u00fcrokratik i\u015f\u00e7i devletlerinde (Sovyetler Birli\u011fi, \u00c7in, Do\u011fu Avrupa, Vietnam vb.) de bu mevziler de\u011fi\u015fik \u00f6l\u00e7\u00fclerde de olsa b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131ma u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k bir dizi b\u00f6lge ve \u00fclkede burjuvazinin bu taarruzu h\u00fcsrana u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n aras\u0131nda Bat\u0131 Avrupa \u00fclkeleri en \u00f6nemlisidir. Latin Amerika’da ise i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ve emek\u00e7iler 2000’li y\u0131llarda 90’l\u0131 y\u0131llarda yitirilen mevzileri yeniden fethe d\u00f6n\u00fck bir taarruza kalk\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

De\u011fersizle\u015fme s\u00fcreci ise son derece par\u00e7a b\u00f6l\u00fck ve k\u0131smi olmu\u015ftur. Elbette kriz otuz y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcredir devam etti\u011fi i\u00e7in i\u00e7ten i\u00e7e bir de\u011fersizle\u015fme sermaye birikiminin do\u011fal ay\u0131klanma s\u00fcreci i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. \u00d6zelle\u015ftirmenin kapitalist anl<\/strong>amda daha \u00fcretken hale getirdi\u011fi \u00fcretim birimleri de k\u0131smen bu s\u00fcrece katk\u0131da bulunmu\u015ftur. Ama krizin derinli\u011fine yan\u0131t verecek \u00f6l\u00e7\u00fcde radikal bir de\u011fersizle\u015fme s\u00fcreci ya\u015fanmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu, bize bug\u00fcn ya\u015fanan finansal krizin anahtar\u0131n\u0131 verir.<\/p>\n

Mesele \u015f\u00f6yle \u00f6zetlenebilir. Marx’\u0131n a\u00e7\u0131kl\u0131kla saptad\u0131\u011f\u0131 gibi kriz d\u00f6nemlerinde para sermaye ile \u00fcretken sermaye birbirinden ayr\u0131l\u0131r. Sermaye \u00fcretilebilen art\u0131-de\u011fer oran\u0131na g\u00f6re a\u015f\u0131r\u0131 birikmi\u015ftir ve bu a\u015f\u0131r\u0131 birikmi\u015f sermaye y\u00fcz\u00fcn\u00fc finansal operasyonlara \u00e7evirerek kendini o alanda de\u011ferlendirmeye y\u00f6nelir. Yani paradan para kazanmak giderek yayg\u0131nla\u015f\u0131r. Finansal dola\u015f\u0131m\u0131n b\u00fct\u00fcn alanlar\u0131n\u0131n hacmi b\u00fcy\u00fcr, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6nemde oldu\u011fu gibi t\u00fcrevler, “hedge” fonlar\u0131, menkul k\u0131ymetle\u015ftirme vb. t\u00fcr\u00fcnden yeni finansal dola\u015f\u0131m alanlar\u0131 do\u011far. Finans alan\u0131ndaki bu hummal\u0131 geli\u015fme \u00fcretim i\u00e7in b\u00fcy\u00fcyen bir talep yarat\u0131r. Bu da sermayenin de\u011fersizle\u015fmesinin \u00f6n\u00fcnde bir engel olarak y\u00fckselir. Talebin canl\u0131 oldu\u011fu bir genel durumda “\u00e7\u00fcr\u00fck”ler de ayakta kalma olana\u011f\u0131n\u0131 bulur ve sermaye gerekti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde radikal bi\u00e7imde de\u011fersizle\u015fmesini ya\u015fayamaz.<\/p>\n

Oysa krizden \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131 i\u00e7in k\u00e2r oran\u0131n\u0131n radikal bi\u00e7imde y\u00fckselmesi ihtiyac\u0131, bunun i\u00e7in de sermayenin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn de\u011fersizle\u015fmesi ko\u015fulunun ge\u00e7erlili\u011fi ortadan kalkmam\u0131\u015ft\u0131r. Parasal bir \u015fi\u015fkinlik sayesinde talebin canl\u0131 olmas\u0131 \u00fcretim s\u00fcrecinin kendisinin \u00e7eli\u015fkisini ortadan kald\u0131rmaz, sadece erteler. De\u011fersizle\u015fme bir ihtiya\u00e7t\u0131r, ama parasal \u015fi\u015fkinlik dolay\u0131s\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fememektedir. Talebin canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6teki y\u00fcz\u00fcnde ise kapitalizmin bir bor\u00e7 denizinde y\u00fczmesi (devletler, \u015firketler, hane halklar\u0131) yatmaktad\u0131r. Finansal faaliyet \u00fcretimden kopmu\u015ftur, ama bu il\u00e2nihaye m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bir g\u00fcn ger\u00e7e\u011fin saati \u00e7alacak, k\u00e2r oran\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc dolay\u0131s\u0131yla parasal \u015fi\u015fkinli\u011fin yaratt\u0131\u011f\u0131 dinamikler \u00f6l\u00e7e\u011finde b\u00fcy\u00fcyemeyen \u00fcretim finansal geni\u015flemeyi havada as\u0131l\u0131 b\u0131rakacakt\u0131r. \u0130\u015fte bug\u00fcn patlak veren finansal kriz bunun \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Finans d\u00fcnyas\u0131nda kurulmu\u015f olan iskambilden \u015fatolar y\u0131k\u0131lmaktad\u0131r. Para sermaye ile \u00fcretim sermayesinin birli\u011fi \u015fiddetli bi\u00e7imde yeniden kurulmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bunun anlam\u0131 \u015fudur: Ya\u015fanan finans krizi, asl\u0131nda \u00fcretim alan\u0131ndaki daha temel bir krizin somut ifadesidir ve onu daha da derinle\u015ftirmektedir. Bu finans krizini izleyecek depresyon ve muhtemel b\u00fcy\u00fck sava\u015flar krizin tetikledi\u011fi de\u011fersizle\u015fme e\u011filiminin ger\u00e7ekle\u015fmesini sa\u011flayacak ortamlar olacakt\u0131r. Krizin kapitalist temellerde a\u015f\u0131lmas\u0131 ayn\u0131 zamanda i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n da yenilgisinin sa\u011flanmas\u0131n\u0131 gerektirir. Veya kapitalizmin bu b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, kendisine art\u0131k ya\u015fam\u0131 i\u00e7in gereken asgari ko\u015fullar\u0131 dahi sa\u011flayamamas\u0131na tepki olarak i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ayaklanacak ve kapitalizme son verecektir. Her \u015fey m\u00fccadeleye ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<\/p>\n

5) Sermayenin hayalleri de\u011fil, hayali sermaye<\/strong><\/p>\n

Bug\u00fcn ya\u015fanan finansal krizin ard\u0131nda \u00fcretim alan\u0131ndan do\u011fan bir krizin yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 neredeyse yaln\u0131zca Marksistler s\u00f6yl\u00fcyor. Ama bunun da \u00f6tesinde, finansal krizin kendisinin do\u011fas\u0131n\u0131n kavranmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan da burjuvazinin teorisyenlerinin yakla\u015f\u0131m\u0131 ile Marksistlerinki b\u00fct\u00fcn\u00fcyle farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Burjuvazinin s\u00f6zc\u00fclerine g\u00f6re, bug\u00fcnk\u00fc finansal kriz “yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc”, “risk hesaplar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcyle bir kenara b\u0131rak\u0131lmas\u0131” ve “piyasalar\u0131n iyi y\u00f6netilememesi” ile a\u00e7\u0131klanabilir. Olan bitende kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n bir su\u00e7u yoktur. Su\u00e7, olanakl\u0131 sistemlerin en iyisi olan kapitalizmi ray\u0131ndan \u00e7\u0131karan a\u00e7g\u00f6zl\u00fc yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n ve onlar\u0131 do\u011fru d\u00fcr\u00fcst denetleyemeyen devletlerindir. Bu g\u00fcl\u00fcn\u00e7 a\u00e7\u0131klamalar\u0131 yapanlar, birincisi, daha d\u00fcne kadar kendilerinin devletin m\u00fcdahalesine kar\u015f\u0131 y\u00fcksek fikirlerini her f\u0131rsatta k\u00fcstah\u00e7a ifade ettiklerini unutuyorlar. \u0130kincisi ve daha \u00f6nemlisi \u015fudur: Bir olgu iki y\u00fcz y\u0131l boyunca s\u00fcrekli ve d\u00fczenli olarak tekrarlan\u0131rsa, burada “hata”lardan ya da “sapmalar”dan s\u00f6z edilebilir mi?<\/p>\n

Marx’\u0131n “hayali sermaye” kavram\u0131 bize genel olarak finans krizlerinin, \u00f6zel olarak da bug\u00fcn ya\u015famakta oldu\u011fumuz krizin anahtar\u0131n\u0131 sa\u011flar. (Bu kavram\u0131n m\u00fckemmel bir a\u00e7\u0131klamas\u0131 Nail Satl\u0131gan’\u0131n, yukar\u0131da s\u00f6z etti\u011fimiz D\u00fcnya Kapitalizminin Bunal\u0131m\u0131<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitapta yer alan “G\u00fcn\u00fcm\u00fcz kapitalizminin pamuk ipli\u011fi: Hayali sermaye spek\u00fclasyonu” ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda bulunabilir. Biz burada en \u00f6zet a\u00e7\u0131klama ile yetinmek zorunday\u0131z.) 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan hisseli (anonim) \u015firketlerle ve bunlar\u0131n hisselerinin borsada sat\u0131lmaya ba\u015flamas\u0131yla birlikte, kapitalizmin mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc kategorilerden biri olan hayali sermaye dev bir \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u015firketlerin hisseleri ve tahvilleri ve (bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra devlet tahvilleri, yani bir b\u00fct\u00fcn olarak menkul k\u0131ymetler), ilk ortaya \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131nda \u00fcretim ve dola\u015f\u0131m alan\u0131ndaki \u015firketlerin ger\u00e7ek sermayesini (veya devletin varl\u0131klar\u0131n\u0131) temsil ederler. Ancak menkul k\u0131ymetlerin kendileri birer meta haline geldi\u011finde, yani borsada al\u0131m sat\u0131ma konu olmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda, bunlar\u0131n kendi de\u011ferleri (fiyatlar\u0131) olu\u015fmaya ba\u015flar. Bu da bunlar\u0131n de\u011ferlerini \u015firketlerin sermayesinin ger\u00e7ek de\u011ferlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131r ve ikinci bir de\u011ferler d\u00fcnyas\u0131 kurar. \u0130\u015fte bu kategori, hayali sermaye ad\u0131n\u0131 al\u0131r.<\/p>\n

Bir kez bu ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015fma ger\u00e7ekle\u015ftikten sonra, hayali sermayenin \u00fcretim alan\u0131ndan koparak kendi mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaratmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc borsa neticede bir kumarhane gibidir. Burada ama\u00e7 sadece bir \u015firketin hisselerini ya da tahvillerini al\u0131p ebediyen beklemek de\u011fildir. Bir\u00e7ok “yat\u0131r\u0131mc\u0131” i\u00e7in ama\u00e7 y\u00fckselece\u011fi tahmin edilen bir dizi hisseye yat\u0131r\u0131m yapmak, sonra bunlardan zaman\u0131nda \u00e7\u0131kmak ve k\u00e2r etmek, sonra ba\u015fka hisselere d\u00f6nmek, onlarla ayn\u0131 \u015feyi yapmak vb. vb.’dir. Yani spek\u00fclasyondur<\/strong>. “T\u00fcrev” denen piyasalar hayali sermayenin alan\u0131n\u0131 daha da geni\u015fletir. Art\u0131k sadece \u015firketlerin de\u011feri \u00fczerinde de\u011fil, ulusal borsalar\u0131n ve ekonomilerin birbirine g\u00f6re y\u00fckseli\u015f farklar\u0131 ve gelecek \u00fczerine de spek\u00fclasyon yap\u0131labilmektedir. B\u00f6ylece varolan nesnel yap\u0131 \u00fcretim alan\u0131ndan b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015fm\u0131\u015f, kendi delice b\u00fcy\u00fcyebilecek kumar mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanm\u0131\u015f olur. Aynen kumarda kazanan\u0131n masadan kalkamamas\u0131 gibi, sermayenin s\u0131n\u0131rs\u0131z k\u00e2r i\u015ftah\u0131 y\u00fcz\u00fcnden “yat\u0131r\u0131mc\u0131”lar\u0131n \u00e7o\u011fu \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f ya\u015fanana kadar spek\u00fclasyona devam ederler. \u0130\u015fte “a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fck” denen budur. Ama bu spek\u00fclasyonun do\u011fas\u0131nda vard\u0131r. Hayali sermaye kendi i\u00e7inde spek\u00fclasyonu bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, b\u00fct\u00fcn her \u015fey kapitalizmin i\u015fleyi\u015f mant\u0131\u011f\u0131 ile ilgilidir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 ortadad\u0131r: Marx hayali sermaye kategorisiyle parasal (finansal) krizlerin nas\u0131l kapitalizmin yap\u0131lar\u0131nda i\u00e7kin oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n<\/p>\n

6) Bug\u00fcn ya\u015fanan kriz kapitalizmin tarihsel gerilemesinin ve insanl\u0131\u011f\u0131n \u00f6n\u00fcnde bir engel haline gelmesinin ifadesidir.<\/strong><\/p>\n

Marx i\u00e7in krizler ayn\u0131 zamanda kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin daha ileriye do\u011fru geli\u015fmesinin \u00f6n\u00fcnde bir engel haline gelmesinin ifadesidir. Kapitalizm kendi geli\u015fmesi i\u00e7inde \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri toplumsalla\u015ft\u0131r\u0131r; buna kar\u015f\u0131l\u0131k kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n kendisi m\u00fclkedinme a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fct\u00fcn\u00fcyle \u00f6zel m\u00fclkiyet \u00fczerinde y\u00fckselmektedir. Toplumsal \u00fcretim ile \u00f6zel m\u00fclkedinme giderek \u00e7eli\u015fkiye girer. Bu, kendini, \u00e7o\u011fu zaman zannedildi\u011fi gibi, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin kapitalizm alt\u0131nda geli\u015fmesinin mutlak<\/strong> bir olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7iminde de\u011fil, varolan \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerind\u00f6nemsel olarak<\/strong> tahribinde bulur. Marx (ve Engels), Kom\u00fcnist Manifesto<\/em>‘da ekonomik krizlerin kapitalizmin geli\u015fmesi i\u00e7inde “her seferinde burjuva toplumunun varolu\u015funu daha da korkutucu bi\u00e7imde tehdit” etti\u011fini belirtir. Bu \u00f6nerme tarihsel olarak b\u00fct\u00fcn\u00fcyle do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r. 19. y\u00fczy\u0131lda on y\u0131lda bir ortaya \u00e7\u0131kan d\u00f6nemsel krizler, y\u00fczy\u0131l\u0131n sonundan itibaren daha uzun bir d\u00f6neme yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. 1872-96 aras\u0131ndaki ilk B\u00fcy\u00fck Depresyon’u, onu fersah fersah geride b\u0131rakan 1929-45 B\u00fcy\u00fck Depresyonu izlemi\u015ftir. \u015eimdi burjuvazinin s\u00f6zc\u00fcleri bile i\u00e7ine girdi\u011fimiz mali \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f ve kriz d\u00f6neminin 1929’u dahi aratabilece\u011fini s\u00f6ylemeye ba\u015flad\u0131lar. Bu yeni kriz kapitalizmin h\u00e2l\u00e2 canl\u0131 kanl\u0131 geli\u015fmesini s\u00fcrd\u00fcren sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir sistem oldu\u011funu s\u00f6yleyenleri yanl\u0131\u015flam\u0131\u015f, Lenin, Luxemburg ve Trotskiy ba\u015fta, kapitalizmin emperyalizm \u00e7a\u011f\u0131nda bir gerileme d\u00f6nemine girmi\u015f oldu\u011funu iddia eden Marksistleri b\u00fct\u00fcn\u00fcyle do\u011frulam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Burjuvazi i\u00e7inde “Marx hakl\u0131 m\u0131yd\u0131?” diyenlerin i\u015fin buraya kadar ula\u015faca\u011f\u0131n\u0131 hayal bile etmediklerine eminiz. Ama biz Marksistler olarak temel \u00f6ng\u00f6r\u00fcleri b\u00fct\u00fcn\u00fcyle do\u011frulanm\u0131\u015f olan Marx’\u0131n izinde rahatl\u0131kla \u015f\u00f6yle diyebiliriz: Bu devasa kriz kapitalizmin \u00f6l\u00fcm \u00e7anlar\u0131n\u0131n yeniden duyulaca\u011f\u0131 bir d\u00f6nemi a\u00e7\u0131yor!<\/p>\n

29 Ekim 2008<\/strong>
sungur.savran@gmail.com<\/a><\/strong><\/strong><\/p>\n<\/p>\n

<\/p>\n

\n
\n \n
\n \n \"Happy\"\n <\/a>\n
\n Happy <\/div>\n
\n 0<\/span>\n \n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Sad\"\n <\/a>\n
\n Sad <\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Excited\"\n <\/a>\n
\n Excited <\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Sleepy\"\n <\/a>\n
\n Sleepy <\/div>\n
\n 0<\/span>\n \n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Angry\"\n <\/a>\n
Angry<\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n \n <\/div>\n <\/div>\n\n
\n \n \"Surprise\"\n <\/a>\n
Surprise<\/div>\n
\n 0<\/span>\n 0<\/span> %<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n\n <\/div>\n <\/div>\n\n \n
Tweet<\/a><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marx ne demi\u015fti ki? \/ sungur Savran 2008, muhtemelen 1929 y\u0131l\u0131 gibi, kapitalizmin tarihinde bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olarak an\u0131lacak. Uluslararas\u0131 kapitalizmin sonu gelmek bilmez finansal \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcne geli\u015fmi\u015f-emperyalist ya da emperyalizme ba\u011f\u0131ml\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerde \u00fcretim-yat\u0131r\u0131m-b\u00fcy\u00fcme alan\u0131nda, yani reel ekonomide derin bir krizin e\u015flik edece\u011fine dair belirtiler daha \u015fimdiden ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f durumda. Burjuvazi bunun ad\u0131n\u0131 h\u00e2l\u00e2 “resesyon” […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_gspb_post_css":"","footnotes":""},"categories":[32],"tags":[],"class_list":["post-1188","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-d"],"blocksy_meta":[],"brizy_media":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1188","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1188"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1188\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1188"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1188"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mcanyuce.net\/eski\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1188"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}